ଯତ୍ରାଗ୍ନିଲିଙ୍ଗମଧ୍ଯସ୍ଥଃ ପ୍ରାହ ଦେଵୋ ମହେଶ୍ଵରଃ ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାର୍ଥମ୍ ଆଗ୍ନେଯମଧିକୃତ୍ଯ ଚ
ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦେବ ମହେଶ୍ବର ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ, ବିଶେଷ ଭାବରେ ଆଗ୍ନେୟ ବିଷୟରେ କଥା କହିଥିଲେ—
କଲ୍ପାନ୍ତେ ଲୈଙ୍ଗମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ପୁରାଣଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ସ୍ଵଯମ୍ ତଦେକାଦଶସାହସ୍ରଂ ଫାଲ୍ଗୁନ୍ଯାଂ ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ତିଲଧେନୁସମାଯୁକ୍ତଂ ସ ଯାତି ଶିଵସାମ୍ଯତାମ୍
କଳ୍ପ ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ କହିଥିବା ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣ, ଯାହାର ଏକାଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସରେ ତିଳ ଓ ଗାଈ ସହିତ ଦାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଶିବ ସମ୍ୟତା ପାଇଁ।
ମହାଵରାହସ୍ଯ ପୁନର୍ ମାହାତ୍ମ୍ଯମଧିକୃତ୍ଯ ଚ ଵିଷ୍ଣୁନାଭିହିତଂ କ୍ଷୋଣ୍ଯୈ ତଦ୍ଵାରାହମ୍ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ମହାବରାହଙ୍କ ମହିମା ବିଷୟରେ, ବିଷ୍ଣୁ ଯେଉଁ କଥା ପୃଥିବୀକୁ କହିଥିଲେ, ଏଠାରେ ଏହାକୁ ବରାହ ପୁରାଣ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ମାନଵସ୍ଯ ପ୍ରସଙ୍ଗେନ କଲ୍ପସ୍ଯ ମୁନିସତ୍ତମାଃ ଚତୁର୍ଵିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ତତ୍ପୁରାଣମିହୋଚ୍ଯତେ
ମାନୁ ଓ କଳ୍ପ ବିଷୟରେ, ମୁନିମାନେ, ଏହି ପୁରାଣରେ ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
କାଞ୍ଚନଂ ଗରୁଡଂ କୃତ୍ଵା ତିଲଧେନୁସମନ୍ଵିତମ୍ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ମଧୌ ଦଦ୍ଯାଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ କୁଟୁମ୍ବିନେ ଵରାହସ୍ଯ ପ୍ରସାଦେନ ପଦମାପ୍ନୋତି ଵୈଷ୍ଣଵମ୍
ମଧୁ ମାସର ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ତିଳ ଗାଈ ସହିତ ସୁନା ଗରୁଡ଼ ତିଆରି କରି ଏକ ଗୃହସ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ, ବରାହଙ୍କ ଦୟାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ବୈଷ୍ଣବ ପଦ ପାଇଁ।
ଯତ୍ର ମାହେଶ୍ଵରାନ୍ଧର୍ମାନ୍ ଅଧିକୃତ୍ଯ ଚ ଷଣ୍ମୁଖଃ କଲ୍ପେ ତତ୍ପୁରୁଷଂ ଵୃତ୍ତଂ ଚରିତୈରୁପବୃଂହିତମ୍
ଯେଉଁଠି ମହେଶ୍ବର ଧର୍ମ, ଷଣ୍ମୁଖ ଓ କଳ୍ପରେ ତତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ କାହାଣୀ ଏବଂ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ ଭାବେ ବିବରଣା ହୋଇଛି—
ସ୍କାନ୍ଦଂ ନାମ ପୁରାଣଂ ଚ ହ୍ଯ୍ ଏକାଶୀତିର୍ନିଗଦ୍ଯତେ ସହସ୍ରାଣି ଶତଂ ଚୈକମ୍ ଇତି ମର୍ତ୍ଯେଷୁ ଗଦ୍ଯତେ
ଏହି ପୁରାଣକୁ ସ୍କାନ୍ଦ ପୁରାଣ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଏକାଉଁଅଠି ହଜାର ଏକ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି, ଏହିପରି ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି।
ପରିଲିଖ୍ଯ ଚ ଯୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ ଧେମଶୂଲସମନ୍ଵିତମ୍ ଶୈଵଂ ପଦମଵାପ୍ନୋତି ମୀନେ ଚୋପାଗତେ ରଵୌ
ଯିଏ ଏହାକୁ ଲେଖି ଏବଂ ସୁନା ବର୍ଚ୍ଛ ସହିତ ଦାନ କରେ, ମୀନ ରାଶିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କାଳରେ ଶିବ ପଦ ପାଇଁ।
ତ୍ରିଵିକ୍ରମସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯମ୍ ଅଧିକୃତ୍ଯ ଚତୁର୍ମୁଖଃ ତ୍ରିଵର୍ଗମଭ୍ଯଧାତ୍ତଚ୍ଚ ଵାମନଂ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କ ମହିମା ବିଷୟରେ, ଚତୁର୍ମୁଖୀ ତିନି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ବିବରଣା କରିଥିଲେ; ଏହାକୁ ବାମନ ପୁରାଣ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ପୁରାଣଂ ଦଶସାହସ୍ରଂ କୂର୍ମକଲ୍ପାନୁଗଂ ଶିଵମ୍ ଯଃ ଶରଦ୍ଵିଷୁଵେ ଦଦ୍ଯାଦ୍ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଯାତ୍ଯସୌ ପଦମ୍
କୂର୍ମ କଳ୍ପ ଅନୁସରଣ କରି ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ଶିବ ପୁରାଣ, ଯିଏ ଶରତ ବିଷୁବ କାଳରେ ଦାନ କରେ, ସେ ବୈଷ୍ଣବ ପଦ ପାଇଁ।
ଯତ୍ର ଧର୍ମାର୍ଥକାମାନାଂ ମୋକ୍ଷସ୍ଯ ଚ ରସାତଲେ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କଥଯାମାସ କୂର୍ମରୂପୀ ଜନାର୍ଦନଃ
ଯେଉଁଠି କୂର୍ମ ରୂପରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ମହିମା ରସାତଳରେ କଥା କହିଥିଲେ—
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଋଷିଭ୍ଯଃ ଶକ୍ରସଂନିଧୌ ଅଷ୍ଟାଦଶ ସହସ୍ରାଣି ଲକ୍ଷ୍ମୀକଲ୍ପାନୁଷଙ୍ଗିକମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ବିଷୟରେ, ଋଷିମାନେ ଶକ୍ରଙ୍କ ସମ୍ନିଧିରେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ କଳ୍ପ ସହିତ ଅଷ୍ଟାଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।
ଯୋ ଦଦ୍ଯାଦଯନେ କୂର୍ମଂ ହେମକୂର୍ମସମନ୍ଵିତମ୍ ଗୋସହସ୍ରପ୍ରଦାନସ୍ଯ ଫଲଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ନରଃ
ଯିଏ ଦକ୍ଷିଣାୟନ କାଳରେ ସୁନା କୂର୍ମ ସହିତ କୂର୍ମ ପୁରାଣ ଦାନ କରେ, ସେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଇଁ।
ଶ୍ରୁତୀନାଂ ଯତ୍ର କଲ୍ପାଦୌ ପ୍ରଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଜନାର୍ଦନଃ ମତ୍ସ୍ଯରୂପେଣ ମନଵେ ନରସିଂହୋପଵର୍ଣନମ୍
କଳ୍ପ ଆରମ୍ଭରେ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ମାଛ ରୂପରେ ମାନୁଙ୍କୁ ବେଦର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନରସିଂହ ବିବରଣା କହିଥିଲେ—
ଅଧିକୃତ୍ଯାବ୍ରଵୀତ୍ସପ୍ତକଲ୍ପଵୃତ୍ତଂ ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ ତନ୍ମାତ୍ସ୍ଯମିତି ଜାନୀଧ୍ଵଂ ସହସ୍ରାଣି ଚତୁର୍ଦଶ
ସପ୍ତ କଳ୍ପର ବିବରଣୀ ମୁନିମାନେ ପାଇଁ କହିଥିଲେ, ଏହାକୁ ମାତ୍ସ୍ୟ ପୁରାଣ ଭାବରେ ଚାରି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ଭାବରେ ଜାଣ।
ଵିଷୁଵେ ହେମମତ୍ସ୍ଯେନ ଧେନ୍ଵା ଚୈଵ ସମନ୍ଵିତମ୍ ଯୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ପୃଥିଵୀ ତେନ ଦତ୍ତା ଭଵତି ଚାଖିଲା
ଯିଏ ବିଷୁବ କାଳରେ ସୁନା ମାଛ ଓ ଗାଈ ସହିତ ଦାନ କରେ, ସେ ଏହି ଦାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିଥିବା ହୁଏ।
ଯଦା ଚ ଗାରୁଡେ କଲ୍ପେ ଵିଶ୍ଵାଣ୍ଡାଦ୍ଗରୁଡୋଦ୍ଭଵମ୍ ଅଧିକୃତ୍ଯାବ୍ରଵୀତ୍କୃଷ୍ଣୋ ଗାରୁଡଂ ତଦିହୋଚ୍ଯତେ
ଗାରୁଡ଼ କଳ୍ପରେ, ବିଶ୍ୱ ଡ଼ାଣ୍ଡ଼ରୁ ଗାରୁଡ଼ଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କୃଷ୍ଣ ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ, ସେ ଗାରୁଡ଼ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କଥା ଏଠି କହାଯାଉଛି।
ତଦ୍ ଅଷ୍ଟାଦଶକଂ ଚୈକଂ ସହସ୍ରାଣୀହ ପଠ୍ଯତେ ସୌଵର୍ଣହଂସସଂଯୁକ୍ତଂ ଯୋ ଦଦାତି ପୁମାନିହ ସ ସିଦ୍ଧିଂ ଲଭତେ ମୁଖ୍ଯାଂ ଶିଵଲୋକେ ଚ ସଂସ୍ଥିତିମ୍
ଏଠି ଅଷ୍ଟାଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଯାହା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ହଂସ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହା ଦାନ କରିଥାଏ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ ଏବଂ ଶିବ ଲୋକରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ।
ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡମାହାତ୍ମ୍ଯମ୍ ଅଧିକୃତ୍ଯାବ୍ରଵୀତ୍ପୁନଃ ତଚ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶସାହସ୍ରଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ଦ୍ଵିଶତାଧିକମ୍
ବ୍ରହ୍ମା ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମହିମା ବିଷୟରେ କଥା କହି, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ ଦ୍ବାଦଶ ହଜାର ଦୁଇ ଶତ ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି ବୋଲି ଘୋଷଣା କଲେ।
ଭଵିଷ୍ଯାଣାଂ ଚ କଲ୍ପାନାଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଯତ୍ର ଵିସ୍ତରଃ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡପୁରାଣଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମଣା ସମୁଦାହୃତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଭବିଷ୍ୟତ କଳ୍ପମାନଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳେ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୁରାଣ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ।
ଯୋ ଦଦ୍ଯାତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯତୀପାତେ ପୀତୋର୍ଣାଯୁଗସଂଯୁତମ୍ ରାଜସୂଯସହସ୍ରସ୍ଯ ଫଲମାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ ହେମଧେନ୍ଵା ଯୁତଂ ତଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଫଲପ୍ରଦମ୍
ଯେଉଁ ଜଣେ ପୁରାଣ ପାଠ ସମୟରେ ଏହାକୁ ଉଲୁନା କପଡ଼ା ସହିତ ଦାନ କରେ, ସେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ହଜାର ଫଳ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗାଈ ଲାଭ କରେ, ଏହା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।
ଚତୁର୍ଲକ୍ଷମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵ୍ଯାସେନାଦ୍ଭୁତକର୍ମଣା ମତ୍ପିତୁର୍ମମ ପିତ୍ରା ଚ ମଯା ତୁଭ୍ଯଂ ନିଵେଦିତମ୍
ଏହି ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକର ଗ୍ରନ୍ଥ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ କରିଥିବା ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ, ଏହାକୁ ମୋର ପିତା, ପିତାମହ ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ଜଣାଇଛି।
ଇହ ଲୋକହିତାର୍ଥାଯ ସଂକ୍ଷିପ୍ତଂ ପରମର୍ଷିଣା ଇଦମଦ୍ଯାପି ଦେଵେଷୁ ଶତକୋଟିପ୍ରଵିସ୍ତରମ୍
ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ପରମ ଋଷି ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଛନ୍ତି; ତଥାପି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶତ କୋଟି ଶ୍ଲୋକରେ ବିସ୍ତୃତ।
ଉପଭେଦାନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଲୋକେ ଯେ ସମ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ ପାଦ୍ମେ ପୁରାଣେ ଯତ୍ରୋକ୍ତଂ ନରସିଂହୋପଵର୍ଣନମ୍ ତଚ୍ଚାଷ୍ଟାଦଶସାହସ୍ରଂ ନାରସିଂହମିହୋଚ୍ଯତେ
ମୁଁ ଏବେ ଲୋକରେ ଥିବା ଉପବିଭାଗଗୁଡ଼ିକ ବିବରଣା କରିବି; ପଦ୍ମ ପୁରାଣରେ ଯେଉଁଠାରେ ନରସିଂହଙ୍କ ବିବରଣା ଅଛି, ସେ ନରସିଂହ ପୁରାଣ ଏଠି ଅଷ୍ଟାଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି।
ନନ୍ଦାଯା ଯତ୍ର ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କାର୍ତ୍ତିକେଯେନ ଵର୍ଣ୍ଯତେ ନନ୍ଦୀପୁରାଣଂ ତଲ୍ଲୋକୈର୍ ଆଖ୍ଯାତମିତି କୀର୍ତ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ନନ୍ଦାଙ୍କ ମହିମା କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେଠି ନନ୍ଦୀ ପୁରାଣ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଏଭଳି ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି।
ଯତ୍ର ସାମ୍ବଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି କଥାନକମ୍ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତତ୍ପୁନର୍ଲୋକେ ସାମ୍ବମେତନ୍ମୁନିଵ୍ରତାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସାମ୍ବକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି କଥା କହାଯାଏ, ସେଠି ମୁନିମାନେ ଘୋଷଣା କରିଥିବା ସାମ୍ବ ପୁରାଣ ଲୋକରେ ଏଭଳି ପରିଚିତ।
ପୁରାତନସ୍ଯ କଲ୍ପସ୍ଯ ପୁରାଣାନି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ ଧନ୍ଯଂ ଯଶସ୍ଯମାଯୁଷ୍ଯଂ ପୁରାଣାନାମନୁକ୍ରମମ୍ ଏଵମାଦିତ୍ଯସଂଜ୍ଞା ଚ ତତ୍ରୈଵ ପରିଗଦ୍ଯତେ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପୁରାତନ କଳ୍ପର ପୁରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣନ୍ତି; ପୁରାଣମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଧନ, ଯଶ ଏବଂ ଆୟୁ ଦେଇଥାଏ। ସେଠି ଆଦିତ୍ୟ ନାମ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଅଷ୍ଟାଦଶଭ୍ଯସ୍ତୁ ପୃଥକ୍ ପୁରାଣଂ ଯତ୍ପ୍ରଦିଶ୍ଯତେ ଵିଜାନୀଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ ତଦେତେଭ୍ଯୋ ଵିନିର୍ଗତମ୍
ଅଷ୍ଟାଦଶ ପୁରାଣ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଯେଉଁ ପୁରାଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଜାଣି ରଖ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଏହି ପୁରାଣମାନଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ପଞ୍ଚାଙ୍ଗାନି ପୁରାଣେଷୁ ଆଖ୍ଯାନକମିତି ସ୍ମୃତମ୍ ସର୍ଗଶ୍ଚ ପ୍ରତିସର୍ଗଶ୍ଚ ଵଂଶୋ ମନ୍ଵନ୍ତରାଣି ଚ ଵଂଶ୍ଯାନୁଚରିତଂ ଚୈଵ ପୁରାଣଂ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣମ୍
ପୁରାଣମାନେର ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଆଖ୍ୟାନ, ସୃଷ୍ଟି, ପ୍ରତିସୃଷ୍ଟି, ବଂଶ, ମନ୍ବନ୍ତର ଏବଂ ବଂଶୀୟ ଅନୁଚରିତ ଥାଏ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ପୁରାଣର ଚିହ୍ନ।
ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣ୍ଵର୍କରୁଦ୍ରାଣାଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଭୁଵନସ୍ଯ ଚ ସସଂହାରପ୍ରଦାନାଂ ଚ ପୁରାଣେ ପଞ୍ଚଵର୍ଣକେ
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଆର୍କ, ରୁଦ୍ର ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ମହିମା, ସହିତ ସଂହାର ଏବଂ ଦାନ ମଧ୍ୟ, ପୁରାଣର ପାଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।