କଥଯାମାସ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ମନଵେ ସୂର୍ଯସୂନଵେ କର୍ମଯୋଗଂ ଚ ସାଂଖ୍ଯଂ ଚ ଯଥାଵଦ୍ଵିସ୍ତରାନ୍ଵିତମ୍
ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ମନୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୁଅକୁ କର୍ମ ଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣ ଭଲଭାବେ କହିଥିଲେ।
ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ସୂତ କର୍ମଯୋଗସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ଯସ୍ମାଦଵିଦିତଂ ଲୋକେ ନ କିଂଚିତ୍ତଵ ସୁଵ୍ରତ
ହେ ସୂତ, ଆମେ କର୍ମ ଯୋଗର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାରଣ ଏହି ଜଗତରେ ତୁମ ପାଖରେ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ, ହେ ସୁବ୍ରତ।
କର୍ମଯୋଗଂ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁଵିଭାଷିତମ୍ ଜ୍ଞାନଯୋଗସହସ୍ରାଦ୍ଧି କର୍ମଯୋଗଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ମୁଁ କର୍ମ ଯୋଗକୁ ବିଷ୍ଣୁ କହିଥିବା ପ୍ରକାରେ ବିବରଣ କରିବି; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଯୋଗର ହଜାର ଥାଉଁ କର୍ମ ଯୋଗ ଅଧିକ ପ୍ରଶଂସିତ।
କର୍ମଯୋଗୋଦ୍ଭଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ କର୍ମଜ୍ଞାନୋଦ୍ଭଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ନ ଚ ଜ୍ଞାନମକର୍ମଣଃ
କର୍ମ ଯୋଗରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପାଇଁ ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ। କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନରୁ ବ୍ରହ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ବିନା ଜ୍ଞାନରୁ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାତ୍କର୍ମଣି ଯୁକ୍ତାତ୍ମା ତତ୍ତ୍ଵମାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତମ୍ ଵେଦୋ ଽଖିଲୋ ଧର୍ମମୂଲମ୍ ଆଚାରଶ୍ଚୈଵ ତଦ୍ଵିଦାମ୍
ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ମନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଧର୍ମର ମୂଳ, ଏହି ବେଦକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଅଷ୍ଟାଵାତ୍ମଗୁଣାସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଧାନତ୍ଵେନ ସଂସ୍ଥିତାଃ ଦଯା ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ କ୍ଷାନ୍ତୀ ରକ୍ଷାତୁରସ୍ଯ ତୁ
ଏଥିରେ ଆତ୍ମାର ଆଠଟି ଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଅଛି—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା, ରକ୍ଷା ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଉପରେ କ୍ଷମା।
ଅନସୂଯା ତଥା ଲୋକେ ଶୌଚମନ୍ତର୍ବହିର୍ଦ୍ଵିଜାଃ ଅନାଯାସେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ ମାଙ୍ଗଲ୍ଯାଚାରସେଵନମ୍
ଏହିପରି, ଲୋକରେ ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ପବିତ୍ରତା ରଖିବା, କଷ୍ଟ ନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଏବଂ ଶୁଭ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରିବା।
ନ ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ କାର୍ପଣ୍ଯମ୍ ଆର୍ତେଷୂପାର୍ଜିତେଷୁ ଚ ତଥାସ୍ପୃହା ପରଦ୍ରଵ୍ଯେ ପରସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଚ ସର୍ଵଦା
ଧନ ସଂପର୍କରେ କଞ୍ଚନତା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦୁଃଖରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି, ପର ଧନ ଓ ପର ନାରୀ ପ୍ରତି ଚାହିଦା ସଦା ନଥିବା ଉଚିତ୍।
ଅଷ୍ଟାଵାତ୍ମଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପୁରାଣସ୍ଯ ତୁ କୋଵିଦୈଃ ଅଯମେଵ କ୍ରିଯାଯୋଗୋ ଜ୍ଞାନଯୋଗସ୍ଯ ସାଧକଃ
ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆତ୍ମାର ଏହି ଆଠଟି ଗୁଣକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ଏହି କ୍ରିୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ ହିଁ ଜ୍ଞାନ ମାର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ।
କର୍ମଯୋଗଂ ଵିନା ଜ୍ଞାନଂ କସ୍ଯଚିନ୍ ନେହ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତ୍ଯୁଦିତଂ ଧର୍ମମ୍ ଉପତିଷ୍ଠେତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିନା କେହି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ପାଇନାହାନ୍ତି। ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଉପଦେଶିତ ଧର୍ମକୁ ଉତ୍ସାହରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଦେଵତାନାଂ ପିତୄଣାଂ ଚ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ସର୍ଵଦା କୁର୍ଯାଦହରହର୍ଯଜ୍ଞୈର୍ ଭୂତର୍ଷିଗଣତର୍ପଣମ୍
ଦେବତା, ପିତୃମାନେ ଓ ମଣିଷମାନେ ସଦା ପ୍ରତିଦିନ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଭୂତ, ଋଷି ଓ ଦେବମାନେ ପ୍ରତି।
ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୈରର୍ଚଯେଚ୍ଚର୍ଷୀନ୍ ହୋମୈର୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ଯଥାଵିଧି ପିତୄଞ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧୈର୍ ଅନ୍ନଦାନୈର୍ ଭୂତାନି ବଲିକର୍ମଭିଃ
ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ, ନିୟମିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ, ଅନ୍ନ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ, ବଳି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଭୂତମାନେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ପଞ୍ଚୈତେ ଵିହିତା ଯଜ୍ଞାଃ ପଞ୍ଚସୂନାପନୁତ୍ତଯେ କଣ୍ଡନୀ ପେଷଣୀ ଚୁଲ୍ଲୀ ଜଲକୁମ୍ଭୀ ପ୍ରମାର୍ଜନୀ
ଏହି ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ଘରେ ହୁଅଥିବା ପାଞ୍ଚ ହତ୍ୟାର ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ—କଣ୍ଡନୀ, ପେଷଣୀ, ଚୁଲି, ଜଳ କୁମ୍ଭୀ, ପ୍ରମାର୍ଜନୀ।
ପଞ୍ଚ ସୂନା ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ତେନ ସ୍ଵର୍ଗଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ତତ୍ପାପନାଶନାଯାମୀ ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଏହି ପାଞ୍ଚ ହତ୍ୟା ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର ହୁଏ; ଏହି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇନାହାନ୍ତି। ଏହି ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଦ୍ଵାଵିଂଶତିସ୍ତଥାଷ୍ଟୌ ଚ ଯେ ସଂସ୍କାରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ତଦ୍ଯୁକ୍ତୋ ଽପି ନ ମୋକ୍ଷାଯ ଯସ୍ତ୍ଵାତ୍ମଗୁଣଵର୍ଜିତଃ
ବିଶି ଦୁଇ ଓ ଆଠ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଆତ୍ମାର ଗୁଣ ନଥିବା, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦାତ୍ମଗୁଣୋପେତଃ ଶ୍ରୁତିକର୍ମ ସମାଚରେତ୍ ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵିତ୍ତେନ ସର୍ଵଦା ଭଦ୍ରମାଚରେତ୍
ଏହିପରି, ଆତ୍ମାର ଗୁଣ ଥିବା ଲୋକ ଶ୍ରୁତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍, ତାଙ୍କର ଧନ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଗାଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଭଲ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଗୋଭୂହିରଣ୍ଯଵାସୋଭିର୍ ଗନ୍ଧମାଲ୍ଯୋଦକେନ ଚ ପୂଜଯେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣ୍ଵର୍କରୁଦ୍ରଵସ୍ଵାତ୍ମକଂ ଶିଵମ୍
ଗାଁ, ଜମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲ ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଆଦିତ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ଆତ୍ମାର ଅଂଶ ଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଵ୍ରତୋପଵାସୈର୍ ଵିଧିଵଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧଯା ଚ ଵିମତ୍ସରଃ ଯୋ ଽସାଵ୍ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିଯଃ ଶାନ୍ତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମୋ ଽଵ୍ଯକ୍ତଃ ସନାତନଃ ଵାସୁଦେଵୋ ଜଗନ୍ମୂର୍ତିସ୍ ତସ୍ଯ ସମ୍ଭୂତଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅମୀ
ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା—ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅତିତ, ଶାନ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅପ୍ରକାଶିତ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ଵାସୁଦେବ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆକାର—ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ ମାର୍ତଣ୍ଡୋ ଵୃଷଵାହନଃ ଅଷ୍ଟୌ ଚ ଵସଵସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ ଏକାଦଶ ଗଣାଧିପାଃ ଲୋକପାଲାଧିପାଶ୍ଚୈଵ ପିତରୋ ମାତରସ୍ତଥା
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଭଗବାନ, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ବୃଷଭବାହନ, ଆଠ ଭାସୁ, ଏକାଦଶ ଗଣପତି, ଲୋକପାଳ, ପିତୃମାନେ ଓ ମାତାମାନେ—
ଇମା ଵିଭୂତଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ ଚରାଚରସମନ୍ଵିତାଃ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯାଶ୍ ଚତୁରୋ ମୂଲମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଧିପତିଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଚଳିତ ଓ ଅଚଳିତ ସହିତ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଚାରି ଜଣ, ଅପ୍ରକାଶିତ ନାଥଙ୍କୁ ମୂଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛନ୍ତି।
ଓଁ ଓଁ ବ୍ରହ୍ମଣା ଚାଥ ସୂର୍ଯେଣ ଵିଷ୍ଣୁନାଥ ଶିଵେନ ଵା ଅଭେଦାତ୍ପୂଜିତେନ ସ୍ଯାତ୍ ପୂଜିତଂ ସଚରାଚରମ୍
ଓଁ, ଓଁ—ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଷ୍ଣୁ କିମ୍ବା ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଭେଦ ନଥିବା ପୂଜା କରିଲେ, ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳିତ ପୂଜିତ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ପରଂ ଧାମ ତ୍ରଯାଣାମପି ସଂସ୍ଥିତିଃ ଵେଦମୂର୍ତାଵ୍ ଅତଃ ପୂଷା ପୂଜନୀଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧାମ, ତିନିଟିର ଆଧାର, ବେଦର ଆକାରରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହିପରି, ପୂଷାଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ତସ୍ମାଦଗ୍ନିଦ୍ଵିଜମୁଖାନ୍ କୃତ୍ଵା ସମ୍ପୂଜଯେଦିମାନ୍ ଦାନୈର୍ଵ୍ରତୋପଵାସୈଶ୍ଚ ଜପହୋମାଦିନା ନରଃ
ତେଣୁ ଅଗ୍ନି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ସ୍ଥାନରେ ରଖି, ଉପହାର, ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ଜପ, ହୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଇତି କ୍ରିଯାଯୋଗପରାଯଣସ୍ଯ ଵେଦାନ୍ତଶାସ୍ତ୍ରସ୍ମୃତିଵତ୍ସଲସ୍ଯ ଵିକର୍ମଭୀତସ୍ଯ ସଦା ନ କିଂଚିତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯମସ୍ତୀହ ପରେ ଚ ଲୋକେ
ଯେଉଁଠି ନିୟମିତ କ୍ରିୟାରେ ଲଗ୍ନ, ବେଦାନ୍ତ, ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ମୃତିକୁ ମନେ ରଖିଥିବା, ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ସଦା ଭୟ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ସେଠି ଏଉଁ ଲୋକରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ତ ନାହିଁ।
ପୁରାଣସଂଖ୍ଯାମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସୂତ ଵିସ୍ତରଶଃ କ୍ରମାତ୍ ଦାନଧର୍ମମଶେଷଂ ତୁ ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ
ହେ ସୂତ, ପୁରାଣଗୁଡିକର ଗଣନା ଏବଂ ଦାନଧର୍ମକୁ ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ, ଅନୁକ୍ରମରେ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହ।
ଇଦମେଵ ପୁରାଣେଷୁ ପୁରାଣପୁରୁଷସ୍ତଦା ଯଦୁକ୍ତଵାନ୍ସ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ମନଵେ ତନ୍ନିବୋଧତ
ଏହି ଉପଦେଶ, ପୁରାଣଗୁଡିକରେ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ ମନୁଙ୍କୁ କହିଥିଲେ—ସେଥିରେ ମନ ଦିଅ।
ପୁରାଣଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରଥମଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ସ୍ମୃତମ୍ ଅନନ୍ତରଂ ଚ ଵକ୍ତ୍ରେଭ୍ଯୋ ଵେଦାସ୍ତସ୍ଯ ଵିନିର୍ଗତାଃ
ପୁରାଣ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ ହୋଇଥିଲା; ତାପରେ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବେଦଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ପୁରାଣମେକମେଵାସୀତ୍ ତଦା କଲ୍ପାନ୍ତରେ ଽନଘ ତ୍ରିଵର୍ଗସାଧନଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଶତକୋଟିପ୍ରଵିସ୍ତରମ୍
ସେତେବେଳେ, ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ କେବଳ ଏକ ପୁରାଣ ଥିଲା, ଏହା ଶତ କୋଟି ପରିମାଣରେ ବିଶାଳ, ତିନି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ଉପାୟ ଥିଲା।
ନିର୍ଦଗ୍ଧେଷୁ ଚ ଲୋକେଷୁ ଵାଜିରୂପେଣ ଵୈ ମଯା ଅଙ୍ଗାନି ଚତୁରୋ ଵେଦାନ୍ ପୁରାଣଂ ନ୍ଯାଯଵିସ୍ତରମ୍
ଲୋକଗୁଡିକ ଦଗ୍ଧ ହେଇଥିଲାବେଳେ, ମୁଁ ଘୋଡା ରୂପରେ ଚାରିଟି ବେଦ ଓ ବିସ୍ତୃତ ପୁରାଣକୁ ଏକାଠି କରିଥିଲି।
ମୀମାଂସାଂ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ପରିଗୃହ୍ଯ ମଯା କୃତମ୍ ମତ୍ସ୍ଯରୂପେଣ ଚ ପୁନଃ କଲ୍ପାଦାଵୁଦକାର୍ଣଵେ
ମିମାଂସା ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ମୁଁ ଏହାକୁ ରଚିଥିଲି; ପୁନଃ କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ମାଛ ରୂପରେ ଜଳର ସାଗରରେ ଏହାକୁ ରଚିଲି।