ଇତ୍ଯେତେ ହ୍ଯଗ୍ନଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରଣୀତା ଯେ ହି ଚାଧ୍ଵରେ ସମତୀତେ ତୁ ସର୍ଗେ ଯେ ଯାମୈଃ ସହ ସୁରୋତ୍ତମୈଃ
ଏଭଳି ଅଗ୍ନିମାନେ ବିବରଣ କରାଯାଇଛନ୍ତି—ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ, ରାତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ସହିତ।
ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵମ୍ ଅଗ୍ନଯସ୍ତେ ଽଭିମାନିନଃ ଏତେ ଵିହରଣୀଯେଷୁ ଚେତନାଚେତନେଷ୍ଵିହ
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଅହଂକାରୀ ଅଗ୍ନିମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ; ଏଠାରେ ଜୀବ ଓ ଜଡ ମଧ୍ୟରେ ଏମାନେ ଘୂରିବା କରନ୍ତି।
ସ୍ଥାନାଭିମାନିନୋ ଽଗ୍ନୀଧ୍ରାଃ ପ୍ରାଗାସନ୍ହଵ୍ଯଵାହନାଃ କାମ୍ଯନୈମିତ୍ତିକାଦ୍ଯାସ୍ତେ ଯେ ତେ କର୍ମସ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ
ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ପୁରୋହିତମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ହବି ବହନ କରୁଥିଲେ; କାମ୍ୟ ଓ ନିମିତ୍ତିକ ଅଗ୍ନିମାନେ କ୍ରିୟାରେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ପୂର୍ଵେ ମନ୍ଵନ୍ତରେ ଽତୀତେ ଶୁକ୍ରୈର୍ଯାମୈଶ୍ଚ ତୈଃ ସହ ଏତେ ଦେଵଗଣୈଃ ସାର୍ଧଂ ପ୍ରଥମସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ
ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଶୁକ୍ର ଓ ଯମମାନେ ସହିତ, ଏମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ପ୍ରଥମ ମନୁର ଅନ୍ତରାଳରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ।
ଇତ୍ଯେତା ଯୋନଯୋ ହ୍ଯକ୍ତାଃ ସ୍ଥାନାଖ୍ଯା ଜାତଵେଦସାମ୍ ସ୍ଵାରୋଚିଷାଦିଷୁ ଜ୍ଞେଯାଃ ସଵର୍ଣାନ୍ତେଷୁ ସପ୍ତସୁ
ଏଭଳି ଅଗ୍ନିଜ୍ଞମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯାହାକୁ ସ୍ଥାନ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ସ୍ଥିର କରାଯାଇଛି; ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଆଦି ସପ୍ତ ସବର୍ଣୀ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏମାନେ ବୁଝିବାକୁ ହେବ।
ତୈରେଵଂ ତୁ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତଂ ସାମ୍ପ୍ରତାନାଗତେଷ୍ଵିହ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଲକ୍ଷଣଂ ଜାତଵେଦସାମ୍
ଏମାନେ ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଆସିଥିବା ଓ ଆସିବାକୁ ଥିବା ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅଗ୍ନିଜ୍ଞମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବିବରଣ କରିଛନ୍ତି।
ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ନାନାରୂପପ୍ରଯୋଜନୈଃ ଵର୍ତନ୍ତେ ଵର୍ତମାନୈଶ୍ଚ ଯାମୈର୍ଦେଵୈଃ ସହାଗ୍ନଯଃ
ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଅଗ୍ନିମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯମ ଓ ଦେବମାନେ ସହିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛନ୍ତି।
ଅନାଗତୈଃ ସୁରୈଃ ସାର୍ଧଂ ଵତ୍ସ୍ଯନ୍ତୋ ଽନାଗତାସ୍ତ୍ଵଥ ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରଚଯୋ ଽଗ୍ନୀନାଂ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛଥ
ଏବଂ ଆସିବାକୁ ଥିବା ଦେବମାନେ ସହିତ, ଆସିବାକୁ ଥିବା ଅଗ୍ନିମାନେ ରହିବେ; ଏଭଳି ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣ ମୁଁ କହିଛି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି?
ଇଦାନୀଂ ପ୍ରାହ ଯଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୃଷ୍ଟଃ ପରମମୁତ୍ତମମ୍ ତଦିଦାନୀଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଧର୍ମାଧର୍ମସ୍ଯ ଵିସ୍ତରମ୍
ଏବେ ଯେ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଷୟ ବିଷ୍ଣୁ କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ପଚ୍ଛା ଯାଇଥିଲା, ସେଥିରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣ ଏବେ କହ।
ଏଵମେକାର୍ଣଵେ ତସ୍ମିନ୍ ମତ୍ସ୍ଯରୂପୀ ଜନାର୍ଦନଃ ଵିସ୍ତାରମାଦିସର୍ଗସ୍ଯ ପ୍ରତିସର୍ଗସ୍ଯ ଚାଖିଲମ୍
ଏଭଳି ଏକ ମହାସାଗରରେ, ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପରେ ଜନାର୍ଦନ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପୁନଃସୃଷ୍ଟିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣ କହିଥିଲେ।
କଥଯାମାସ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ମନଵେ ସୂର୍ଯସୂନଵେ କର୍ମଯୋଗଂ ଚ ସାଂଖ୍ଯଂ ଚ ଯଥାଵଦ୍ଵିସ୍ତରାନ୍ଵିତମ୍
ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ମନୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୁଅକୁ କର୍ମ ଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣ ଭଲଭାବେ କହିଥିଲେ।
ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ସୂତ କର୍ମଯୋଗସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ଯସ୍ମାଦଵିଦିତଂ ଲୋକେ ନ କିଂଚିତ୍ତଵ ସୁଵ୍ରତ
ହେ ସୂତ, ଆମେ କର୍ମ ଯୋଗର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାରଣ ଏହି ଜଗତରେ ତୁମ ପାଖରେ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ, ହେ ସୁବ୍ରତ।
କର୍ମଯୋଗଂ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁଵିଭାଷିତମ୍ ଜ୍ଞାନଯୋଗସହସ୍ରାଦ୍ଧି କର୍ମଯୋଗଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ମୁଁ କର୍ମ ଯୋଗକୁ ବିଷ୍ଣୁ କହିଥିବା ପ୍ରକାରେ ବିବରଣ କରିବି; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଯୋଗର ହଜାର ଥାଉଁ କର୍ମ ଯୋଗ ଅଧିକ ପ୍ରଶଂସିତ।
କର୍ମଯୋଗୋଦ୍ଭଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ କର୍ମଜ୍ଞାନୋଦ୍ଭଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ନ ଚ ଜ୍ଞାନମକର୍ମଣଃ
କର୍ମ ଯୋଗରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପାଇଁ ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ। କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନରୁ ବ୍ରହ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ବିନା ଜ୍ଞାନରୁ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାତ୍କର୍ମଣି ଯୁକ୍ତାତ୍ମା ତତ୍ତ୍ଵମାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତମ୍ ଵେଦୋ ଽଖିଲୋ ଧର୍ମମୂଲମ୍ ଆଚାରଶ୍ଚୈଵ ତଦ୍ଵିଦାମ୍
ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ମନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଧର୍ମର ମୂଳ, ଏହି ବେଦକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଅଷ୍ଟାଵାତ୍ମଗୁଣାସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଧାନତ୍ଵେନ ସଂସ୍ଥିତାଃ ଦଯା ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ କ୍ଷାନ୍ତୀ ରକ୍ଷାତୁରସ୍ଯ ତୁ
ଏଥିରେ ଆତ୍ମାର ଆଠଟି ଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଅଛି—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା, ରକ୍ଷା ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଉପରେ କ୍ଷମା।
ଅନସୂଯା ତଥା ଲୋକେ ଶୌଚମନ୍ତର୍ବହିର୍ଦ୍ଵିଜାଃ ଅନାଯାସେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ ମାଙ୍ଗଲ୍ଯାଚାରସେଵନମ୍
ଏହିପରି, ଲୋକରେ ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ପବିତ୍ରତା ରଖିବା, କଷ୍ଟ ନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଏବଂ ଶୁଭ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରିବା।
ନ ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ କାର୍ପଣ୍ଯମ୍ ଆର୍ତେଷୂପାର୍ଜିତେଷୁ ଚ ତଥାସ୍ପୃହା ପରଦ୍ରଵ୍ଯେ ପରସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଚ ସର୍ଵଦା
ଧନ ସଂପର୍କରେ କଞ୍ଚନତା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦୁଃଖରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି, ପର ଧନ ଓ ପର ନାରୀ ପ୍ରତି ଚାହିଦା ସଦା ନଥିବା ଉଚିତ୍।
ଅଷ୍ଟାଵାତ୍ମଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପୁରାଣସ୍ଯ ତୁ କୋଵିଦୈଃ ଅଯମେଵ କ୍ରିଯାଯୋଗୋ ଜ୍ଞାନଯୋଗସ୍ଯ ସାଧକଃ
ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆତ୍ମାର ଏହି ଆଠଟି ଗୁଣକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ଏହି କ୍ରିୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ ହିଁ ଜ୍ଞାନ ମାର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ।
କର୍ମଯୋଗଂ ଵିନା ଜ୍ଞାନଂ କସ୍ଯଚିନ୍ ନେହ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତ୍ଯୁଦିତଂ ଧର୍ମମ୍ ଉପତିଷ୍ଠେତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିନା କେହି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ପାଇନାହାନ୍ତି। ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଉପଦେଶିତ ଧର୍ମକୁ ଉତ୍ସାହରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଦେଵତାନାଂ ପିତୄଣାଂ ଚ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଚ ସର୍ଵଦା କୁର୍ଯାଦହରହର୍ଯଜ୍ଞୈର୍ ଭୂତର୍ଷିଗଣତର୍ପଣମ୍
ଦେବତା, ପିତୃମାନେ ଓ ମଣିଷମାନେ ସଦା ପ୍ରତିଦିନ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଭୂତ, ଋଷି ଓ ଦେବମାନେ ପ୍ରତି।
ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୈରର୍ଚଯେଚ୍ଚର୍ଷୀନ୍ ହୋମୈର୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ଯଥାଵିଧି ପିତୄଞ୍ଛ୍ରାଦ୍ଧୈର୍ ଅନ୍ନଦାନୈର୍ ଭୂତାନି ବଲିକର୍ମଭିଃ
ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ, ନିୟମିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ, ଅନ୍ନ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀମାନେ, ବଳି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଭୂତମାନେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ପଞ୍ଚୈତେ ଵିହିତା ଯଜ୍ଞାଃ ପଞ୍ଚସୂନାପନୁତ୍ତଯେ କଣ୍ଡନୀ ପେଷଣୀ ଚୁଲ୍ଲୀ ଜଲକୁମ୍ଭୀ ପ୍ରମାର୍ଜନୀ
ଏହି ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ଘରେ ହୁଅଥିବା ପାଞ୍ଚ ହତ୍ୟାର ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ—କଣ୍ଡନୀ, ପେଷଣୀ, ଚୁଲି, ଜଳ କୁମ୍ଭୀ, ପ୍ରମାର୍ଜନୀ।
ପଞ୍ଚ ସୂନା ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ତେନ ସ୍ଵର୍ଗଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ତତ୍ପାପନାଶନାଯାମୀ ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଏହି ପାଞ୍ଚ ହତ୍ୟା ଗୃହସ୍ଥଙ୍କର ହୁଏ; ଏହି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇନାହାନ୍ତି। ଏହି ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ପାଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଦ୍ଵାଵିଂଶତିସ୍ତଥାଷ୍ଟୌ ଚ ଯେ ସଂସ୍କାରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ତଦ୍ଯୁକ୍ତୋ ଽପି ନ ମୋକ୍ଷାଯ ଯସ୍ତ୍ଵାତ୍ମଗୁଣଵର୍ଜିତଃ
ବିଶି ଦୁଇ ଓ ଆଠ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଆତ୍ମାର ଗୁଣ ନଥିବା, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଇନାହାନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦାତ୍ମଗୁଣୋପେତଃ ଶ୍ରୁତିକର୍ମ ସମାଚରେତ୍ ଗୋବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵିତ୍ତେନ ସର୍ଵଦା ଭଦ୍ରମାଚରେତ୍
ଏହିପରି, ଆତ୍ମାର ଗୁଣ ଥିବା ଲୋକ ଶ୍ରୁତି ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍, ତାଙ୍କର ଧନ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଗାଁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ଭଲ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଗୋଭୂହିରଣ୍ଯଵାସୋଭିର୍ ଗନ୍ଧମାଲ୍ଯୋଦକେନ ଚ ପୂଜଯେଦ୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣ୍ଵର୍କରୁଦ୍ରଵସ୍ଵାତ୍ମକଂ ଶିଵମ୍
ଗାଁ, ଜମି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧ ଫୁଲ ଓ ଜଳ ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଆଦିତ୍ୟ, ରୁଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ଆତ୍ମାର ଅଂଶ ଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଵ୍ରତୋପଵାସୈର୍ ଵିଧିଵଚ୍ଛ୍ରଦ୍ଧଯା ଚ ଵିମତ୍ସରଃ ଯୋ ଽସାଵ୍ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିଯଃ ଶାନ୍ତଃ ସୂକ୍ଷ୍ମୋ ଽଵ୍ଯକ୍ତଃ ସନାତନଃ ଵାସୁଦେଵୋ ଜଗନ୍ମୂର୍ତିସ୍ ତସ୍ଯ ସମ୍ଭୂତଯୋ ହ୍ଯ୍ ଅମୀ
ବ୍ରତ, ଉପବାସ, ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା—ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅତିତ, ଶାନ୍ତ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅପ୍ରକାଶିତ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ଵାସୁଦେବ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆକାର—ତାଙ୍କୁ ଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ ମାର୍ତଣ୍ଡୋ ଵୃଷଵାହନଃ ଅଷ୍ଟୌ ଚ ଵସଵସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ ଏକାଦଶ ଗଣାଧିପାଃ ଲୋକପାଲାଧିପାଶ୍ଚୈଵ ପିତରୋ ମାତରସ୍ତଥା
ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଭଗବାନ, ମାର୍ତଣ୍ଡ, ବୃଷଭବାହନ, ଆଠ ଭାସୁ, ଏକାଦଶ ଗଣପତି, ଲୋକପାଳ, ପିତୃମାନେ ଓ ମାତାମାନେ—
ଇମା ଵିଭୂତଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଶ୍ ଚରାଚରସମନ୍ଵିତାଃ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯାଶ୍ ଚତୁରୋ ମୂଲମ୍ ଅଵ୍ଯକ୍ତାଧିପତିଃ ସ୍ମୃତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଚଳିତ ଓ ଅଚଳିତ ସହିତ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଚାରି ଜଣ, ଅପ୍ରକାଶିତ ନାଥଙ୍କୁ ମୂଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛନ୍ତି।