ପିବନ୍ନପଃ ସ ଵସତି ସମୁଦ୍ରେ ଵଡଵାମୁଖେ ସମୁଦ୍ରଵାସିନଃ ପୁତ୍ରଃ ସହରକ୍ଷୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ
ଜଳ ପିଇ ଏହି ଅଗ୍ନି ସମୁଦ୍ରର ବଡ଼ଭାମୁଖରେ ବସିଛି; ସମୁଦ୍ରବାସୀର ପୁଅ ସହରକ୍ଷ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ସହରକ୍ଷସ୍ତୁ ଵୈ କାମାନ୍ ଗୃହେ ସ ଵସତେ ନୃଣାମ୍ କ୍ରଵ୍ଯାଦଗ୍ନିଃ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷାନ୍ଯୋ ଽତ୍ତି ଵୈ ମୃତାନ୍
ସହରକ୍ଷ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ଅଛି, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ, ମାଂସ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୃତମାନେ ଭୋଗ କରେ।
ଇତ୍ଯେତେ ପାଵକସ୍ଯାଗ୍ନେର୍ ଦ୍ଵିଜୈଃ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ତତଃ ସୁତାସ୍ତୁ ସୌଵୀର୍ଯାଦ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵୈରସୁରୈର୍ ହୃତାଃ
ଏଭଳି, ପାବକ ଅଗ୍ନିର ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଛନ୍ତି; ପରେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଯାଯିବା।
ମଥିତୋ ଯସ୍ତ୍ଵରଣ୍ଯାଂ ତୁ ସୋ ଽଗ୍ନିରାପ ସମିନ୍ଧନମ୍ ଆଯୁର୍ ନାମ୍ନା ତୁ ଭଗଵାନ୍ ପଶୌ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରଣୀଯତେ
ଅରଣୀରେ ମଥିତ ଅଗ୍ନି ଇନ୍ଧନ ପାଇଲା; ଆୟୁସ୍ ନାମର ପବିତ୍ର ଅଟେ, ପଶୁ ପାଖକୁ ନେଇଯାଯିବା।
ଆଯୁଷୋ ମହିମାନ୍ପୁତ୍ରୋ ଦହନସ୍ତୁ ତତଃ ସୁତଃ ପାକଯଜ୍ଞେଷ୍ଵ୍ ଅଭୀମାନୀ ହୁତଂ ହଵ୍ଯଂ ଭୁନକ୍ତି ଯଃ
ଆୟୁସ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଦହନ; ସେ ପୁଅ ପାକଯଜ୍ଞରେ ହବ୍ୟ ଭୋଗ କରେ।
ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ଦେଵଲୋକାଚ୍ଚ ହଵ୍ଯଂ କଵ୍ଯଂ ଭୁନକ୍ତି ଯଃ ପୁତ୍ରୋ ଽସ୍ଯ ସହିତୋ ହ୍ଯଗ୍ନିର୍ ଅଦ୍ଭୁତଃ ସ ମହାଯଶାଃ
ସେ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଦେବଲୋକରୁ ହବ୍ୟ ଓ କବ୍ୟ ଭୋଗ କରେ; ତାଙ୍କର ସହାୟକ, ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ଅଗ୍ନି, ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତେଷ୍ଵଭୀମାନୀ ହୃତଂ ହଵ୍ଯଂ ଭୁନକ୍ତି ଯଃ ଅଦ୍ଭୁତସ୍ଯ ସୁତୋ ଵୀରୋ ଦେଵାଂଶସ୍ତୁ ମହାନ୍ସ୍ମୃତଃ
ଯେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ଅହଂକାର କରିଥାଏ, ସେ ଚୋରା ହବି ଭୁଞ୍ଜିଥାଏ; ଅଦ୍ଭୁତଙ୍କର ପୁଅ ବିର ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ମହାନ୍ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଵିଵିଧାଗ୍ନିସ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାକଵିଃ ଵିଵିଧାଗ୍ନିସୁତାଦର୍କାଦ୍ ଅଗ୍ନଯୋ ଽଷ୍ଟୌ ସୁତାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତାପରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଏକ ମହାକବି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନିର ପୁଅମାନେ ତାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଅଷ୍ଟ ଅଗ୍ନି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
କାମ୍ଯାସ୍ଵିଷ୍ଟିଷ୍ଵଭୀମାନୀ ରକ୍ଷୋହାଯତିକୃଚ୍ଚ ଯଃ ସୁରଭିର୍ଵସୁମାନ୍ନାଦୋ ହର୍ଯଶ୍ଵଶ୍ଚୈଵ ରୁକ୍ମଵାନ୍
ଯେ କାମ୍ୟ ହବି ଦେବାରେ ଅହଂକାର କରିଥାଏ ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ—ସେ ହେଲେ ସୁରଭି, ବସୁମାନ୍, ନାଦ, ହର୍ୟଶ୍ୱ ଏବଂ ରୁକ୍ମବାନ୍।
ପ୍ରଵର୍ଗ୍ଯଃ କ୍ଷେମଵାଂଶ୍ଚୈଵ ଇତ୍ଯଷ୍ଟୌ ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ଶୁଚ୍ଯଗ୍ନେସ୍ତୁ ପ୍ରଜା ହ୍ଯେଷା ଅଗ୍ନଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଶ
ପ୍ରଭର୍ଗ୍ୟ ଓ କ୍ଷେମବାନ୍—ଏଭଳି ଅଷ୍ଟ ଅଗ୍ନିର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏମାନେ ଶୁଚି ଅଗ୍ନିର ସନ୍ତାନ, ଏବଂ ଚଉଦ ଅଗ୍ନି ଅଛନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେତେ ହ୍ଯଗ୍ନଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରଣୀତା ଯେ ହି ଚାଧ୍ଵରେ ସମତୀତେ ତୁ ସର୍ଗେ ଯେ ଯାମୈଃ ସହ ସୁରୋତ୍ତମୈଃ
ଏଭଳି ଅଗ୍ନିମାନେ ବିବରଣ କରାଯାଇଛନ୍ତି—ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ, ରାତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ସହିତ।
ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵମ୍ ଅଗ୍ନଯସ୍ତେ ଽଭିମାନିନଃ ଏତେ ଵିହରଣୀଯେଷୁ ଚେତନାଚେତନେଷ୍ଵିହ
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଅହଂକାରୀ ଅଗ୍ନିମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ; ଏଠାରେ ଜୀବ ଓ ଜଡ ମଧ୍ୟରେ ଏମାନେ ଘୂରିବା କରନ୍ତି।
ସ୍ଥାନାଭିମାନିନୋ ଽଗ୍ନୀଧ୍ରାଃ ପ୍ରାଗାସନ୍ହଵ୍ଯଵାହନାଃ କାମ୍ଯନୈମିତ୍ତିକାଦ୍ଯାସ୍ତେ ଯେ ତେ କର୍ମସ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ
ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ପୁରୋହିତମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ହବି ବହନ କରୁଥିଲେ; କାମ୍ୟ ଓ ନିମିତ୍ତିକ ଅଗ୍ନିମାନେ କ୍ରିୟାରେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ପୂର୍ଵେ ମନ୍ଵନ୍ତରେ ଽତୀତେ ଶୁକ୍ରୈର୍ଯାମୈଶ୍ଚ ତୈଃ ସହ ଏତେ ଦେଵଗଣୈଃ ସାର୍ଧଂ ପ୍ରଥମସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ
ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଶୁକ୍ର ଓ ଯମମାନେ ସହିତ, ଏମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ପ୍ରଥମ ମନୁର ଅନ୍ତରାଳରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ।
ଇତ୍ଯେତା ଯୋନଯୋ ହ୍ଯକ୍ତାଃ ସ୍ଥାନାଖ୍ଯା ଜାତଵେଦସାମ୍ ସ୍ଵାରୋଚିଷାଦିଷୁ ଜ୍ଞେଯାଃ ସଵର୍ଣାନ୍ତେଷୁ ସପ୍ତସୁ
ଏଭଳି ଅଗ୍ନିଜ୍ଞମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯାହାକୁ ସ୍ଥାନ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ସ୍ଥିର କରାଯାଇଛି; ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଆଦି ସପ୍ତ ସବର୍ଣୀ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏମାନେ ବୁଝିବାକୁ ହେବ।
ତୈରେଵଂ ତୁ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତଂ ସାମ୍ପ୍ରତାନାଗତେଷ୍ଵିହ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଲକ୍ଷଣଂ ଜାତଵେଦସାମ୍
ଏମାନେ ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଆସିଥିବା ଓ ଆସିବାକୁ ଥିବା ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅଗ୍ନିଜ୍ଞମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବିବରଣ କରିଛନ୍ତି।
ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ନାନାରୂପପ୍ରଯୋଜନୈଃ ଵର୍ତନ୍ତେ ଵର୍ତମାନୈଶ୍ଚ ଯାମୈର୍ଦେଵୈଃ ସହାଗ୍ନଯଃ
ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଅଗ୍ନିମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯମ ଓ ଦେବମାନେ ସହିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛନ୍ତି।
ଅନାଗତୈଃ ସୁରୈଃ ସାର୍ଧଂ ଵତ୍ସ୍ଯନ୍ତୋ ଽନାଗତାସ୍ତ୍ଵଥ ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରଚଯୋ ଽଗ୍ନୀନାଂ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛଥ
ଏବଂ ଆସିବାକୁ ଥିବା ଦେବମାନେ ସହିତ, ଆସିବାକୁ ଥିବା ଅଗ୍ନିମାନେ ରହିବେ; ଏଭଳି ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣ ମୁଁ କହିଛି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି?
ଇଦାନୀଂ ପ୍ରାହ ଯଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୃଷ୍ଟଃ ପରମମୁତ୍ତମମ୍ ତଦିଦାନୀଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଧର୍ମାଧର୍ମସ୍ଯ ଵିସ୍ତରମ୍
ଏବେ ଯେ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଷୟ ବିଷ୍ଣୁ କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ପଚ୍ଛା ଯାଇଥିଲା, ସେଥିରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣ ଏବେ କହ।
ଏଵମେକାର୍ଣଵେ ତସ୍ମିନ୍ ମତ୍ସ୍ଯରୂପୀ ଜନାର୍ଦନଃ ଵିସ୍ତାରମାଦିସର୍ଗସ୍ଯ ପ୍ରତିସର୍ଗସ୍ଯ ଚାଖିଲମ୍
ଏଭଳି ଏକ ମହାସାଗରରେ, ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପରେ ଜନାର୍ଦନ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପୁନଃସୃଷ୍ଟିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣ କହିଥିଲେ।
କଥଯାମାସ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମା ମନଵେ ସୂର୍ଯସୂନଵେ କର୍ମଯୋଗଂ ଚ ସାଂଖ୍ଯଂ ଚ ଯଥାଵଦ୍ଵିସ୍ତରାନ୍ଵିତମ୍
ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ମନୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପୁଅକୁ କର୍ମ ଯୋଗ ଓ ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣ ଭଲଭାବେ କହିଥିଲେ।
ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ସୂତ କର୍ମଯୋଗସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣମ୍ ଯସ୍ମାଦଵିଦିତଂ ଲୋକେ ନ କିଂଚିତ୍ତଵ ସୁଵ୍ରତ
ହେ ସୂତ, ଆମେ କର୍ମ ଯୋଗର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାରଣ ଏହି ଜଗତରେ ତୁମ ପାଖରେ କିଛି ଅଜଣା ନାହିଁ, ହେ ସୁବ୍ରତ।
କର୍ମଯୋଗଂ ଚ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥା ଵିଷ୍ଣୁଵିଭାଷିତମ୍ ଜ୍ଞାନଯୋଗସହସ୍ରାଦ୍ଧି କର୍ମଯୋଗଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ମୁଁ କର୍ମ ଯୋଗକୁ ବିଷ୍ଣୁ କହିଥିବା ପ୍ରକାରେ ବିବରଣ କରିବି; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଯୋଗର ହଜାର ଥାଉଁ କର୍ମ ଯୋଗ ଅଧିକ ପ୍ରଶଂସିତ।
କର୍ମଯୋଗୋଦ୍ଭଵଂ ଜ୍ଞାନଂ ତସ୍ମାତ୍ତତ୍ପରମଂ ପଦମ୍ କର୍ମଜ୍ଞାନୋଦ୍ଭଵଂ ବ୍ରହ୍ମ ନ ଚ ଜ୍ଞାନମକର୍ମଣଃ
କର୍ମ ଯୋଗରୁ ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପାଇଁ ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ। କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନରୁ ବ୍ରହ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କର୍ମ ବିନା ଜ୍ଞାନରୁ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାତ୍କର୍ମଣି ଯୁକ୍ତାତ୍ମା ତତ୍ତ୍ଵମାପ୍ନୋତି ଶାଶ୍ଵତମ୍ ଵେଦୋ ଽଖିଲୋ ଧର୍ମମୂଲମ୍ ଆଚାରଶ୍ଚୈଵ ତଦ୍ଵିଦାମ୍
ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ମନ ରଖିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସତ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସମସ୍ତ ବେଦ ଧର୍ମର ମୂଳ, ଏହି ବେଦକୁ ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ଅଷ୍ଟାଵାତ୍ମଗୁଣାସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଧାନତ୍ଵେନ ସଂସ୍ଥିତାଃ ଦଯା ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ କ୍ଷାନ୍ତୀ ରକ୍ଷାତୁରସ୍ଯ ତୁ
ଏଥିରେ ଆତ୍ମାର ଆଠଟି ଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ଅଛି—ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା, ରକ୍ଷା ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଉପରେ କ୍ଷମା।
ଅନସୂଯା ତଥା ଲୋକେ ଶୌଚମନ୍ତର୍ବହିର୍ଦ୍ଵିଜାଃ ଅନାଯାସେଷୁ କାର୍ଯେଷୁ ମାଙ୍ଗଲ୍ଯାଚାରସେଵନମ୍
ଏହିପରି, ଲୋକରେ ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ପବିତ୍ରତା ରଖିବା, କଷ୍ଟ ନଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଏବଂ ଶୁଭ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରିବା।
ନ ଚ ଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ କାର୍ପଣ୍ଯମ୍ ଆର୍ତେଷୂପାର୍ଜିତେଷୁ ଚ ତଥାସ୍ପୃହା ପରଦ୍ରଵ୍ଯେ ପରସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଚ ସର୍ଵଦା
ଧନ ସଂପର୍କରେ କଞ୍ଚନତା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦୁଃଖରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଉପରେ ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି, ପର ଧନ ଓ ପର ନାରୀ ପ୍ରତି ଚାହିଦା ସଦା ନଥିବା ଉଚିତ୍।
ଅଷ୍ଟାଵାତ୍ମଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପୁରାଣସ୍ଯ ତୁ କୋଵିଦୈଃ ଅଯମେଵ କ୍ରିଯାଯୋଗୋ ଜ୍ଞାନଯୋଗସ୍ଯ ସାଧକଃ
ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆତ୍ମାର ଏହି ଆଠଟି ଗୁଣକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ଏହି କ୍ରିୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ ହିଁ ଜ୍ଞାନ ମାର୍ଗକୁ ନେଇଯାଏ।
କର୍ମଯୋଗଂ ଵିନା ଜ୍ଞାନଂ କସ୍ଯଚିନ୍ ନେହ ଦୃଶ୍ଯତେ ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତ୍ଯୁଦିତଂ ଧର୍ମମ୍ ଉପତିଷ୍ଠେତ୍ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିନା କେହି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଜ୍ଞାନ ପାଇନାହାନ୍ତି। ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଉପଦେଶିତ ଧର୍ମକୁ ଉତ୍ସାହରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍।