ପର୍ଜନ୍ଯଃ ପଵମାନସ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସୋ ଽନୁଦୃଶ୍ଯତେ ପାଵକୋଷ୍ଣଃ ସମୂହ୍ଯସ୍ତୁ ଵୋତ୍ତରେ ସୋ ଽଗ୍ନିରୁଚ୍ଯତେ
ପର୍ଜନ୍ୟ ଓ ପବମାନ ଦ୍ୱିତୀୟ; ସେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ପାବକ ନାମକ ଉତ୍ତାପ ଏବଂ ସଂଗ୍ରହିତ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ହଵ୍ଯସୂଦୋ ହ୍ଯ୍ ଅସଂମୃଜ୍ଯଃ ଶାମିତ୍ରଃ ସ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ଶତଧାମା ସୁଧାଜ୍ଯୋତୀ ରୌଦ୍ରୈଶ୍ଵର୍ଯଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ହବ୍ୟ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି, ଯାହାକୁ ପରିଶୁଧ୍ଧ କରିହେବା ନାହିଁ, ସେ ଶାମିତ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ। ଶତଧାମା, ସୁଧା ଘୀର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସହିତ, ତୀବ୍ର ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଯୋତିର୍ ଵସୁଧାମା ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନୀଯ ଉଚ୍ଯତେ ଅଜୈକପାଦୁପସ୍ଥେଯଃ ସ ଵୈ ଶାଲାମୁଖୋ ଯତଃ
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ୟୋତି, ଯାହା ପୃଥିବୀକୁ ଆଧାର କରିଛି, ବ୍ରହ୍ମସ୍ଥାନୀୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅଜଏକପାଦ ଯାହାକୁ ସମ୍ମିଳିତ କରିବାକୁ ହୁଏ, ସେ ଶାଳାମୁଖ ଅଟେ, ଯାହାଠୁ ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯୋ ହ୍ଯହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ଯୋ ବହିରନ୍ତେ ତୁ ଦକ୍ଷିଣୌ ପୁତ୍ରା ହ୍ଯେତେ ତୁ ସର୍ଵସ୍ଯ ଉପସ୍ଥେଯା ଦ୍ଵିଜୈଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଅବିବରଣୀୟ ଅହିରବୁଧ୍ନ୍ୟ ବାହାରେ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ ଶେଷରେ ଅଛି; ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅ। ଏସବୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସମ୍ମିଳିତ କରିବାକୁ ଉଚିତ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି।
ତତୋ ଵିହରଣୀଯାଂସ୍ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଷ୍ଟୌ ତୁ ତାନ୍ସୁତାନ୍ ହୌତ୍ରିଯସ୍ଯ ସୁତୋ ହ୍ଯଗ୍ନିର୍ ବର୍ହିଷୋ ହଵ୍ଯଵାହନଃ
ଏହାପରେ ଯେଉଁ ଆଠଜଣ ବିହାର କରିବାକୁ ହୁଏ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି; ହୋତ୍ରର ପୁଅ, ବର୍ହିର ଅଗ୍ନି, ହବ୍ୟ ବହନ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି।
ପ୍ରଶଂସ୍ଯୋ ଽଗ୍ନିଃ ପ୍ରଚେତାସ୍ତୁ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ସଂସହାଯକଃ ସୁତୋ ହ୍ଯଗ୍ନେର୍ ଵିଶ୍ଵଵେଦା ବ୍ରାହ୍ମଣାଚ୍ଛଂସିରୁଚ୍ଯତେ
ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଅଗ୍ନି, ପ୍ରଚେତା, ଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ସହାୟକ; ଅଗ୍ନିର ପୁଅ ବିଶ୍ୱବେଦା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରଣକାରୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ଅପାଂ ଯୋନିଃ ସ୍ମୃତଃ ସ୍ଵାମ୍ଭଃ ସେତୁର୍ନାମ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ଧିଷ୍ଣ୍ଯ ଆହରଣା ହ୍ଯେତେ ସୋମେନେଜ୍ଯନ୍ତ ଵୈ ଦ୍ଵିଜୈଃ
ଜଳର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ୱାମ୍ଭ ନାମରେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି, ସେତୁ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଧିଷ୍ଣ୍ୟ ଅଗ୍ନିମାନେ ଉତ୍ପାଦିତ ଅଟନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜମାନେ ସୋମ ସହିତ ସେମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ତତୋ ଯଃ ପାଵକୋ ନାମ୍ନା ଯଃ ସଦ୍ଭିର୍ଯୋଗ ଉଚ୍ଯତେ ଅଗ୍ନିଃ ସୋ ଽଵଭୃଥୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଵରୁଣେନ ସହେଜ୍ଯତେ
ଏହାପରେ ପାବକ ନାମର ଅଗ୍ନି, ଯାହାକୁ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଯୋଗ ଭାବରେ କୁହନ୍ତି, ଅବଭୃଥ ଭାବରେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ସେ ବରୁଣ ସହିତ ପୂଜା ହୁଏ।
ହୃଦଯସ୍ଯ ସୁତୋ ହ୍ଯଗ୍ନେର୍ ଜଠରେ ଽସୌ ନୃଣାଂ ପଚନ୍ ମନ୍ଯୁମାଞ୍ଜଠରଶ୍ଚାଗ୍ନିର୍ ଵିଦ୍ଧାଗ୍ନିଃ ସତତଂ ସ୍ମୃତଃ
ଅଗ୍ନିର ପୁଅ ହୃଦୟରେ ଅଛି, ଜଠରରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପାକ କରେ; ଜଠର ଅଗ୍ନି ସଦା 'ବିଧ୍ଧ' ଅଗ୍ନି ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି।
ପରସ୍ପରୋତ୍ଥିତୋ ହ୍ଯଗ୍ନିର୍ ଭୂତାନୀହ ଵିଭୁର୍ଦହନ୍ ଅଗ୍ନେର୍ମନ୍ଯୁମତଃ ପୁତ୍ରୋ ଘୋରଃ ସଂଵର୍ତକଃ ସ୍ମୃତଃ
ପରସ୍ପର ସଂଯୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଏଠି ଭୂତମାନଙ୍କୁ ଦହି ଦେଉଛି; ଅଗ୍ନିର ପୁଅ, କ୍ରୋଧ ଭରିତ, ଭୟାନକ ସଂବର୍ତ୍ତକ ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି।
ପିବନ୍ନପଃ ସ ଵସତି ସମୁଦ୍ରେ ଵଡଵାମୁଖେ ସମୁଦ୍ରଵାସିନଃ ପୁତ୍ରଃ ସହରକ୍ଷୋ ଵିଭାଵ୍ଯତେ
ଜଳ ପିଇ ଏହି ଅଗ୍ନି ସମୁଦ୍ରର ବଡ଼ଭାମୁଖରେ ବସିଛି; ସମୁଦ୍ରବାସୀର ପୁଅ ସହରକ୍ଷ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ସହରକ୍ଷସ୍ତୁ ଵୈ କାମାନ୍ ଗୃହେ ସ ଵସତେ ନୃଣାମ୍ କ୍ରଵ୍ଯାଦଗ୍ନିଃ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ପୁରୁଷାନ୍ଯୋ ଽତ୍ତି ଵୈ ମୃତାନ୍
ସହରକ୍ଷ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଘରେ ଅଛି, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ, ମାଂସ ଭୋଗ କରୁଥିବା ଅଗ୍ନି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୃତମାନେ ଭୋଗ କରେ।
ଇତ୍ଯେତେ ପାଵକସ୍ଯାଗ୍ନେର୍ ଦ୍ଵିଜୈଃ ପୁତ୍ରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ତତଃ ସୁତାସ୍ତୁ ସୌଵୀର୍ଯାଦ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵୈରସୁରୈର୍ ହୃତାଃ
ଏଭଳି, ପାବକ ଅଗ୍ନିର ପୁଅମାନେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଛନ୍ତି; ପରେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅସୁରମାନେ ଦ୍ୱାରା ନିଯାଯିବା।
ମଥିତୋ ଯସ୍ତ୍ଵରଣ୍ଯାଂ ତୁ ସୋ ଽଗ୍ନିରାପ ସମିନ୍ଧନମ୍ ଆଯୁର୍ ନାମ୍ନା ତୁ ଭଗଵାନ୍ ପଶୌ ଯସ୍ତୁ ପ୍ରଣୀଯତେ
ଅରଣୀରେ ମଥିତ ଅଗ୍ନି ଇନ୍ଧନ ପାଇଲା; ଆୟୁସ୍ ନାମର ପବିତ୍ର ଅଟେ, ପଶୁ ପାଖକୁ ନେଇଯାଯିବା।
ଆଯୁଷୋ ମହିମାନ୍ପୁତ୍ରୋ ଦହନସ୍ତୁ ତତଃ ସୁତଃ ପାକଯଜ୍ଞେଷ୍ଵ୍ ଅଭୀମାନୀ ହୁତଂ ହଵ୍ଯଂ ଭୁନକ୍ତି ଯଃ
ଆୟୁସ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଦହନ; ସେ ପୁଅ ପାକଯଜ୍ଞରେ ହବ୍ୟ ଭୋଗ କରେ।
ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ଦେଵଲୋକାଚ୍ଚ ହଵ୍ଯଂ କଵ୍ଯଂ ଭୁନକ୍ତି ଯଃ ପୁତ୍ରୋ ଽସ୍ଯ ସହିତୋ ହ୍ଯଗ୍ନିର୍ ଅଦ୍ଭୁତଃ ସ ମହାଯଶାଃ
ସେ ପୁଅ ସମସ୍ତ ଦେବଲୋକରୁ ହବ୍ୟ ଓ କବ୍ୟ ଭୋଗ କରେ; ତାଙ୍କର ସହାୟକ, ଆଶ୍ଚର୍ୟଜନକ ଅଗ୍ନି, ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ।
ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତେଷ୍ଵଭୀମାନୀ ହୃତଂ ହଵ୍ଯଂ ଭୁନକ୍ତି ଯଃ ଅଦ୍ଭୁତସ୍ଯ ସୁତୋ ଵୀରୋ ଦେଵାଂଶସ୍ତୁ ମହାନ୍ସ୍ମୃତଃ
ଯେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ଅହଂକାର କରିଥାଏ, ସେ ଚୋରା ହବି ଭୁଞ୍ଜିଥାଏ; ଅଦ୍ଭୁତଙ୍କର ପୁଅ ବିର ଏବଂ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ମହାନ୍ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ଵିଵିଧାଗ୍ନିସ୍ତତସ୍ତସ୍ଯ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାକଵିଃ ଵିଵିଧାଗ୍ନିସୁତାଦର୍କାଦ୍ ଅଗ୍ନଯୋ ଽଷ୍ଟୌ ସୁତାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତାପରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଏକ ମହାକବି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନିର ପୁଅମାନେ ତାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଅଷ୍ଟ ଅଗ୍ନି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
କାମ୍ଯାସ୍ଵିଷ୍ଟିଷ୍ଵଭୀମାନୀ ରକ୍ଷୋହାଯତିକୃଚ୍ଚ ଯଃ ସୁରଭିର୍ଵସୁମାନ୍ନାଦୋ ହର୍ଯଶ୍ଵଶ୍ଚୈଵ ରୁକ୍ମଵାନ୍
ଯେ କାମ୍ୟ ହବି ଦେବାରେ ଅହଂକାର କରିଥାଏ ଏବଂ ରାକ୍ଷସ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଷ୍ଟ କରିଥାଏ—ସେ ହେଲେ ସୁରଭି, ବସୁମାନ୍, ନାଦ, ହର୍ୟଶ୍ୱ ଏବଂ ରୁକ୍ମବାନ୍।
ପ୍ରଵର୍ଗ୍ଯଃ କ୍ଷେମଵାଂଶ୍ଚୈଵ ଇତ୍ଯଷ୍ଟୌ ଚ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ଶୁଚ୍ଯଗ୍ନେସ୍ତୁ ପ୍ରଜା ହ୍ଯେଷା ଅଗ୍ନଯଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଶ
ପ୍ରଭର୍ଗ୍ୟ ଓ କ୍ଷେମବାନ୍—ଏଭଳି ଅଷ୍ଟ ଅଗ୍ନିର ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏମାନେ ଶୁଚି ଅଗ୍ନିର ସନ୍ତାନ, ଏବଂ ଚଉଦ ଅଗ୍ନି ଅଛନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେତେ ହ୍ଯଗ୍ନଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରଣୀତା ଯେ ହି ଚାଧ୍ଵରେ ସମତୀତେ ତୁ ସର୍ଗେ ଯେ ଯାମୈଃ ସହ ସୁରୋତ୍ତମୈଃ
ଏଭଳି ଅଗ୍ନିମାନେ ବିବରଣ କରାଯାଇଛନ୍ତି—ଯେମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ, ରାତିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ସହିତ।
ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେ ଽନ୍ତରେ ପୂର୍ଵମ୍ ଅଗ୍ନଯସ୍ତେ ଽଭିମାନିନଃ ଏତେ ଵିହରଣୀଯେଷୁ ଚେତନାଚେତନେଷ୍ଵିହ
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଅନ୍ତରାଳରେ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଅହଂକାରୀ ଅଗ୍ନିମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ; ଏଠାରେ ଜୀବ ଓ ଜଡ ମଧ୍ୟରେ ଏମାନେ ଘୂରିବା କରନ୍ତି।
ସ୍ଥାନାଭିମାନିନୋ ଽଗ୍ନୀଧ୍ରାଃ ପ୍ରାଗାସନ୍ହଵ୍ଯଵାହନାଃ କାମ୍ଯନୈମିତ୍ତିକାଦ୍ଯାସ୍ତେ ଯେ ତେ କର୍ମସ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ
ଅଗ୍ନୀଧ୍ର ପୁରୋହିତମାନେ ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନରେ ଅଟୁଟ ରହିଥିଲେ, ପୂର୍ବରୁ ହବି ବହନ କରୁଥିଲେ; କାମ୍ୟ ଓ ନିମିତ୍ତିକ ଅଗ୍ନିମାନେ କ୍ରିୟାରେ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ପୂର୍ଵେ ମନ୍ଵନ୍ତରେ ଽତୀତେ ଶୁକ୍ରୈର୍ଯାମୈଶ୍ଚ ତୈଃ ସହ ଏତେ ଦେଵଗଣୈଃ ସାର୍ଧଂ ପ୍ରଥମସ୍ଯାନ୍ତରେ ମନୋଃ
ପୂର୍ବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ଶୁକ୍ର ଓ ଯମମାନେ ସହିତ, ଏମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ପ୍ରଥମ ମନୁର ଅନ୍ତରାଳରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲେ।
ଇତ୍ଯେତା ଯୋନଯୋ ହ୍ଯକ୍ତାଃ ସ୍ଥାନାଖ୍ଯା ଜାତଵେଦସାମ୍ ସ୍ଵାରୋଚିଷାଦିଷୁ ଜ୍ଞେଯାଃ ସଵର୍ଣାନ୍ତେଷୁ ସପ୍ତସୁ
ଏଭଳି ଅଗ୍ନିଜ୍ଞମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯାହାକୁ ସ୍ଥାନ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ସ୍ଥିର କରାଯାଇଛି; ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଆଦି ସପ୍ତ ସବର୍ଣୀ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏମାନେ ବୁଝିବାକୁ ହେବ।
ତୈରେଵଂ ତୁ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତଂ ସାମ୍ପ୍ରତାନାଗତେଷ୍ଵିହ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଲକ୍ଷଣଂ ଜାତଵେଦସାମ୍
ଏମାନେ ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଆସିଥିବା ଓ ଆସିବାକୁ ଥିବା ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଅଗ୍ନିଜ୍ଞମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବିବରଣ କରିଛନ୍ତି।
ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ନାନାରୂପପ୍ରଯୋଜନୈଃ ଵର୍ତନ୍ତେ ଵର୍ତମାନୈଶ୍ଚ ଯାମୈର୍ଦେଵୈଃ ସହାଗ୍ନଯଃ
ସମସ୍ତ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଅଗ୍ନିମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯମ ଓ ଦେବମାନେ ସହିତ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛନ୍ତି।
ଅନାଗତୈଃ ସୁରୈଃ ସାର୍ଧଂ ଵତ୍ସ୍ଯନ୍ତୋ ଽନାଗତାସ୍ତ୍ଵଥ ଇତ୍ଯେଷ ପ୍ରଚଯୋ ଽଗ୍ନୀନାଂ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛଥ
ଏବଂ ଆସିବାକୁ ଥିବା ଦେବମାନେ ସହିତ, ଆସିବାକୁ ଥିବା ଅଗ୍ନିମାନେ ରହିବେ; ଏଭଳି ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କର କ୍ରମ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣ ମୁଁ କହିଛି—ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି?
ଇଦାନୀଂ ପ୍ରାହ ଯଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପୃଷ୍ଟଃ ପରମମୁତ୍ତମମ୍ ତଦିଦାନୀଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଧର୍ମାଧର୍ମସ୍ଯ ଵିସ୍ତରମ୍
ଏବେ ଯେ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିଷୟ ବିଷ୍ଣୁ କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ପଚ୍ଛା ଯାଇଥିଲା, ସେଥିରେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣ ଏବେ କହ।
ଏଵମେକାର୍ଣଵେ ତସ୍ମିନ୍ ମତ୍ସ୍ଯରୂପୀ ଜନାର୍ଦନଃ ଵିସ୍ତାରମାଦିସର୍ଗସ୍ଯ ପ୍ରତିସର୍ଗସ୍ଯ ଚାଖିଲମ୍
ଏଭଳି ଏକ ମହାସାଗରରେ, ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପରେ ଜନାର୍ଦନ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପୁନଃସୃଷ୍ଟିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣ କହିଥିଲେ।