ଇମାଂଶ୍ଚୋଦାହରନ୍ତ୍ଯତ୍ର ଶ୍ଲୋକାନ୍ପ୍ରତି ତମାହୁକମ୍ ସୋପାସଙ୍ଗାନୁକର୍ଷାଣାଂ ସଧ୍ଵଜାନାଂ ଵରୂଥିନାମ୍
ଏଠାରେ ଆହୁକ ସମ୍ବନ୍ଧରେ, ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସହାୟ, ଅନୁୟାୟୀ, ଧ୍ୱଜଧାରୀ ଓ ସେନାପତି ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ।
ରଥାନାଂ ମେଘଘୋଷାଣାଂ ସହସ୍ରାଣି ଦଶୈଵ ତୁ ନାସତ୍ଯଵାଦୀ ନାତେଜା ନାଯଜ୍ଵା ନାସହସ୍ରଦଃ
ଏଠାରେ ଦଶ ହଜାର ରଥ ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନଥିଲେ, କେହି ଶକ୍ତିହୀନ ନଥିଲେ, କେହି ଯଜ୍ଞ କରିନଥିଲେ ନାହିଁ, କେହି ହଜାର ଦାନ ଦେଇନଥିଲେ ନାହିଁ।
ନାଶୁଚିର୍ନାପ୍ଯଵିଦ୍ଵାନ୍ ହି ଯୋ ଭୋଜେଷ୍ଵଭ୍ଯଜାଯତ ଆହୁକସ୍ଯ ଭୃତିଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଇତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ତଦୁଚ୍ଯତେ
ଭୋଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେହି ଅପବିତ୍ର କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ; ଆହୁକଙ୍କର ସେବା ପାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ବିଷୟରେ ଏହି କଥା କୁହାଯାଏ।
ଆହୁକଶ୍ଚାପ୍ଯଵନ୍ତୀଷୁ ସ୍ଵସାରଂ ଚାହୁକୀଂ ଦଦୌ ଆହୁକାତ୍କାଶ୍ଯଦୁହିତା ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରୌ ସମସୂଯତ
ଆହୁକ ଆହୁକୀଙ୍କୁ ଅବନ୍ତୀରେ ବିବାହ ପାଇଁ ଦେଲେ; ଆହୁକା, କାଶ୍ୟଙ୍କର ଝିଅ, ଦୁଇଟି ପୁଅ ପଇଦା କଲେ।
ଦେଵକଶ୍ଚୋଗ୍ରସେନଶ୍ଚ ଦେଵଗର୍ଭସମାଵ୍ ଉଭୌ ଦେଵକସ୍ଯ ସୁତା ଵୀରା ଜଜ୍ଞିରେ ତ୍ରିଦଶୋପମାଃ
ଦେଵକ ଓ ଉଗ୍ରସେନ, ଦେବତା ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଦେଵକଙ୍କର ଶୂରା ଝିଅମାନେ, ଦେବତାମାନେ ପରି, ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଦେଵଵାନୁପଦେଵଶ୍ଚ ସୁଦେଵୋ ଦେଵରକ୍ଷିତଃ ତେଷାଂ ସ୍ଵସାରଃ ସପ୍ତାସନ୍ ଵସୁଦେଵାଯ ତା ଦଦୌ
ଦେଵବାନ, ଉପଦେଵ, ସୁଦେଵ ଓ ଦେଵରକ୍ଷିତ; ସେମାନଙ୍କର ସାତି ଝିଅ ଥିଲେ, ସେମାନେ ବସୁଦେବଙ୍କୁ ବିବାହରେ ଦେଇଦେଲେ।
ଦେଵକୀ ଶ୍ରୁତଦେଵୀ ଚ ମିତ୍ରଦେଵୀ ଯଶୋଧରା ଶ୍ରୀଦେଵୀ ସତ୍ଯଦେଵୀ ଚ ସୁତାପୀ ଚେତି ସପ୍ତମୀ
ଦେଵକୀ, ଶ୍ରୁତଦେଵୀ, ମିତ୍ରଦେଵୀ, ଯଶୋଧରା, ଶ୍ରୀଦେଵୀ, ସତ୍ୟଦେଵୀ ଓ ସୁତାପୀ—ଏହି ସାତି ଝିଅ।
ନଵୋଗ୍ରସେନସ୍ଯ ସୁତାଃ କଂସସ୍ତେଷାଂ ତୁ ପୂର୍ଵଜଃ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଶ୍ଚ ସୁନାମା ଚ କଙ୍କଃ ଶଙ୍କୁଶ୍ଚ ଭୂଯସଃ
ଉଗ୍ରସେନଙ୍କର ନଉଟି ପୁଅ ଥିଲେ; କଂସ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ତାପରେ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ, ସୁନାମା, କଙ୍କ ଓ ଶଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ।
ଅଜଭୂ ରାଷ୍ଟ୍ରପାଲଶ୍ଚ ଯୁଦ୍ଧମୁଷ୍ଟିଃ ସୁମୁଷ୍ଟିଦଃ ତେଷାଂ ସ୍ଵସାରଃ ପଞ୍ଚାସନ୍ କଂସା କଂସଵତୀ ତଥା
ଅଜଭୂ, ରାଷ୍ଟ୍ରପାଳ, ଯୁଦ୍ଧମୁଷ୍ଟି ଓ ସୁମୁଷ୍ଟିଦ — ଏମାନଙ୍କର ପାଞ୍ଚଟି ଭଉଣୀ ଥିଲେ; କଂସା, କଂସବତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଭଉଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ସୁତନ୍ତୂ ରାଷ୍ଟ୍ରପାଲୀ ଚ କଙ୍କା ଚେତି ଵରାଙ୍ଗନାଃ ଉଗ୍ରସେନଃ ସହାପତ୍ଯୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଃ କୁକୁରୋଦ୍ଭଵଃ
ସୁତନ୍ତୁ, ରାଷ୍ଟ୍ରପାଳୀ ଓ କଙ୍କା — ଏମାନେ ସମ୍ମାନିତ ଜନନୀମାନେ। ଏଭଳି ଉଗ୍ରସେନ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ କୁକୁର ବଂଶର ବିବରଣ ଦିଆଯାଇଛି।
ଭଜମାନସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଽଥ ରଥିମୁଖ୍ଯୋ ଵିଦୂରଥଃ ରାଜାଧିଦେଵଃ ଶୂରଶ୍ଚ ଵିଦୂରଥସୁତୋ ଽଭଵତ୍
ଭଜମାନଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ବିଦୂରଥ, ରଥଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବିଦୂରଥଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ରାଜା ଅଧିଦେବ ଓ ଶୂର।
ରାଜାଧିଦେଵସ୍ଯ ସୁତୌ ଜଜ୍ଞାତେ ଦେଵସଂମିତୌ ନିଯମଵ୍ରତପ୍ରଧାନୌ ଶୋଣାଶ୍ଵଃ ଶ୍ଵେତଵାହନଃ
ରାଜା ଅଧିଦେବଙ୍କର ଦୁଇଟି ପୁଅ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଦେବତାଙ୍କ ପରି ସମାନ, ନିୟମ ଓ ବ୍ରତରେ ପ୍ରଧାନ: ଶୋଣାଶ୍ୱ ଓ ଶ୍ୱେତବାହନ।
ଶୋଣାଶ୍ଵସ୍ଯ ସୁତାଃ ପଞ୍ଚ ଶୂରା ରଣଵିଶାରଦାଃ ଶମୀ ଚ ଦେଵଶର୍ମା ଚ ନିକୁନ୍ତଃ ଶକ୍ରଶତ୍ରୁଜିତ୍
ଶୋଣାଶ୍ୱଙ୍କର ପାଞ୍ଚଟି ପୁଅ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଶୂର ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୀଣ: ଶମୀ, ଦେବଶର୍ମା, ନିକୁନ୍ତ, ଶକ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁଜିତ।
ଶମିପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତିକ୍ଷତ୍ରଃ ପ୍ରତିକ୍ଷତ୍ରସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ ପ୍ରତିକ୍ଷେତ୍ରଃ ସୁତୋ ଭୋଜୋ ହୃଦୀକସ୍ତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ
ଶମୀଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ପ୍ରତିକ୍ଷତ୍ର; ପ୍ରତିକ୍ଷତ୍ରଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ପ୍ରତିକ୍ଷେତ୍ର; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଭୋଜ; ଭୋଜଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ହୃଦୀକ।
ହୃଦୀକସ୍ଯାଭଵନ୍ପୁତ୍ରା ଦଶ ଭୀମପରାକ୍ରମାଃ କୃତଵର୍ମାଗ୍ରଜସ୍ ତେଷାଂ ଶତଧନ୍ଵା ଚ ମଧ୍ଯମଃ
ହୃଦୀକଙ୍କର ଦଶଟି ପୁଅ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଭୀମ ପ୍ରତାପୀ। ତାଙ୍କମାନେ ମଧ୍ୟରେ କୃତବର୍ମା ଜେଷ୍ଠ, ଶତଧନ୍ବା ମଧ୍ୟମ।
ଦେଵାର୍ହଶ୍ଚୈଵ ନାଭଶ୍ଚ ଭୀଷଣଶ୍ଚ ମହାବଲଃ ଅଜାତୋ ଵନଜାତଶ୍ଚ କନୀଯକକରମ୍ଭକୌ
ଦେବାର୍ହ, ନାଭା ଓ ଭୀଷଣ — ଏମାନେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଅଜାତ ଓ ବନଜାତ, ଏବଂ ସବୁଠୁ କମ୍ବୟସୀ କରମ୍ଭକ — ଏମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅ।
ଦେଵାର୍ହସ୍ଯ ସୁତୋ ଵିଦ୍ଵାଞ୍ ଜଜ୍ଞେ କମ୍ବଲବର୍ହିଷଃ ଅସାମଞ୍ଜାଃ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ତମୋଜାତସ୍ଯ ଚାତ୍ମଜଃ
ଦେବାର୍ହଙ୍କର ପୁଅ କମ୍ବଳବର୍ହିଷ, ଗୁଣୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅସାମଞ୍ଜ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ତମୋଜାତ।
ଅଜାତପୁତ୍ରା ଵିକ୍ରାନ୍ତାସ୍ ତ୍ରଯଃ ପରମକୀର୍ତଯଃ ସୁଦଂଷ୍ଟ୍ରଶ୍ଚ ସୁନାଭଶ୍ଚ କୃଷ୍ଣ ଇତ୍ଯନ୍ଧକା ମତାଃ
ଅଜାତଙ୍କର ତିନିଟି ଶୂର ପୁଅ ଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ: ସୁଦଂଷ୍ଟ୍ର, ସୁନାଭା ଓ କୃଷ୍ଣ — ଏମାନେ ଅନ୍ଧକ ନାମରେ ଜଣାଶୁ।
ଅନ୍ଧକାନାମିମଂ ଵଂଶଂ ଯଃ କୀର୍ତଯତି ନିତ୍ଯଶଃ ଆତ୍ମନୋ ଵିପୁଲଂ ଵଂଶଂ ପ୍ରଜାଵାନାପ୍ନୁତେ ନରଃ
ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି ଅନ୍ଧକ ବଂଶର ବିବରଣ ସଦା ପଢ଼ନ୍ତି, ସେ ଜଣେ ନିଜର ବଂଶକୁ ବଡ଼ କରିବେ ଓ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ପାଇବେ।
ଗାନ୍ଧାରୀ ଚୈଵ ମାଦ୍ରୀ ଚ ଵୃଷ୍ଣିଭାର୍ଯେ ବଭୂଵତୁଃ ଗାନ୍ଧାରୀ ଜନଯାମାସ ସୁମିତ୍ରଂ ମିତ୍ରନନ୍ଦନମ୍
ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ମାଦ୍ରୀ — ଏମାନେ ବୃଷ୍ଣିଙ୍କର ଜଣେ ଜଣେ ଜଣା। ଗାନ୍ଧାରୀ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ସୁମିତ୍ର, ମିତ୍ରମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ।
ମାଦ୍ରୀ ଯୁଧାଜିତଂ ପୁତ୍ରଂ ତତୋ ଵୈ ଦେଵମୀଢୁଷମ୍ ଅନମିତ୍ରଂ ଶିବିଂ ଚୈଵ ପଞ୍ଚମଂ କୃତଲକ୍ଷଣମ୍
ମାଦ୍ରୀ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ଯୁଧାଜିତ; ତାପରେ ଦେବମୀଢୁଷ, ଅନମିତ୍ର ଓ ଶିବି; ପଞ୍ଚମ ପୁଅ ଥିଲେ କୃତଲକ୍ଷଣ।
ଅନମିତ୍ରସୁତୋ ନିଘ୍ନୋ ନିଘ୍ନସ୍ଯାପି ତୁ ଦ୍ଵୌ ସୁତୌ ପ୍ରସେନଶ୍ଚ ମହାଵୀର୍ଯଃ ଶକ୍ତିସେନଶ୍ଚ ତାଵ୍ ଉଭୌ
ଅନମିତ୍ରଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ନିଘ୍ନ; ନିଘ୍ନଙ୍କର ଦୁଇଟି ପୁଅ — ପ୍ରସେନ, ବଡ଼ ପ୍ରତାପୀ, ଓ ଶକ୍ତିସେନ — ଏହି ଦୁଇଜଣ।
ସ୍ଯମନ୍ତକଃ ପ୍ରସେନସ୍ଯ ମଣିରତ୍ନମନୁତ୍ତମମ୍ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସର୍ଵରତ୍ନାନାଂ ରାଜା ଵୈ ସୋ ଽଭଵନ୍ମଣିଃ
ପ୍ରସେନଙ୍କର ଅନୁପମ ମଣି — ସ୍ୟାମନ୍ତକ; ପୃଥିବୀରେ ସମସ୍ତ ମଣିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ମଣି ରାଜା ଥିଲା।
ହୃଦି କୃତ୍ଵା ତୁ ବହୁଶୋ ମଣିଂ ତମଭିଯାଚିତଃ ଗୋଵିନ୍ଦୋ ଽପି ନ ତଂ ଲେଭେ ଶକ୍ତୋ ଽପି ନ ଜହାର ସଃ
ଏହି ମଣି ପାଇଁ ବହୁବାର ଅନୁରୋଧ ହେଲା, ହୃଦୟରେ ରଖିଥିଲେ; ଗୋବିନ୍ଦ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମଣି ପାଇଲେ ନାହିଁ, ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନେଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
କଦାଚିନ୍ମୃଗଯାଂ ଯାତଃ ପ୍ରସେନସ୍ତେନ ଭୂଷିତଃ ଯଥାଶବ୍ଦଂ ସ ଶୁଶ୍ରାଵ ବିଲେ ସତ୍ତ୍ଵେନ ପୂରିତେ
ଏକଦିନ ପ୍ରସେନ ଏହି ମଣି ପିନ୍ଧି ଶିକାରକୁ ଗଲେ; ଯେପରି ଶୁଣିଗଲା, ସେ ଏକ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଜନ୍ତୁ ରହିଥିଲା।
ତତଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସ ବିଲଂ ପ୍ରସେନୋ ହ୍ଯ୍ ଋକ୍ଷମୈକ୍ଷତ ଋକ୍ଷଃ ପ୍ରସେନଂ ଚ ତଥା ଋକ୍ଷଂ ଚୈଵ ପ୍ରସେନଜିତ୍
ତାପରେ ପ୍ରସେନ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏଠାରେ ସେ ଏକ ଭାଲୁକୁ ଦେଖିଲେ; ଭାଲୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସେନକୁ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରସେନଜିତ ଭାଲୁକୁ ଦେଖିଲେ।
ହତ୍ଵା ଋକ୍ଷଃ ପ୍ରସେନଂ ତୁ ତତସ୍ତଂ ମଣିମାଦଦାତ୍ ଅଦୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ହତସ୍ତେନ ଅନ୍ତର୍ବିଲଗତସ୍ତଦା
ପ୍ରସେନଙ୍କୁ ମାରିଦେଇ ଭାଲୁ ମଣିଟି ନେଇଥିଲା; ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାଲୁକୁ ଏକ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟଜଣ ମାରିଦେଲା।
ପ୍ରସେନଂ ତୁ ହତଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗୋଵିନ୍ଦଃ ପରିଶଙ୍କିତଃ ଗୋଵିନ୍ଦେନ ହତୋ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରସେନୋ ମଣିକାରଣାତ୍
ପ୍ରସେନଙ୍କୁ ମାରାଯିବା ଜଣାପରେ ଗୋବିନ୍ଦ ଶଙ୍କା କରିଲେ; ପ୍ରସେନ ମଣି ପାଇଁ ମାରାଯିବା ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା।
ପ୍ରସେନସ୍ତୁ ଗତୋ ଽରଣ୍ଯଂ ମଣିରତ୍ନେନ ଭୂଷିତଃ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ହତସ୍ତେନ ଗୋଵିନ୍ଦଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ ହନ୍ମି ଚୈନଂ ଦୁରାଚାରଂ ଶତ୍ରୁଭୂତଂ ହି ଵୃଷ୍ଣିଷୁ
ପ୍ରସେନ ମଣି ପିନ୍ଧି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଅନ୍ୟଜଣ ମାରିଦେଲା। ଗୋବିନ୍ଦ କହିଲେ, "ଏହି ଦୁଷ୍ଟ, ଯିଏ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଛି, ମୁଁ ଏହାକୁ ମାରିଦେବି।"
ଅଥ ଦୀର୍ଘେଣ କାଲେନ ମୃଗଯାଂ ନିର୍ଗତଃ ପୁନଃ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଚ ଗୋଵିନ୍ଦୋ ବିଲସ୍ଯାଭ୍ଯାଶମାଗମତ୍
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଗୋବିନ୍ଦ ପୁନି ଶିକାରକୁ ନିକଳିଲେ; ସଯୋଗରେ ଗୁହାର ଦ୍ୱାର ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।