ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁହିତରଂ କାଵ୍ଯୋ ଦେଵଯାନୀଂ ତପୋଵନେ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
କାବ୍ୟ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ତପୋବନରେ ଦେଖି, ଦୁଇ ହାତରେ ଆଲିଂଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଆତ୍ମଦୋଷୈର୍ ନିଯଚ୍ଛନ୍ତି ସର୍ଵେ ଦୁଃଖସୁଖେ ଜନାଃ ମନ୍ଯେ ଦୁଶ୍ଚରିତଂ ତେ ଽସ୍ତି ତସ୍ଯେଯଂ ନିଷ୍କୃତିଃ କୃତା
ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିଜ ଦୋଷରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ କିଛି ଅପକର୍ମ କରିଛ, ଏହାର ଫଳ ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍।
ନିଷ୍କୃତିର୍ ଵାସ୍ତୁ ଵା ମାସ୍ତୁ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ମମ ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ଯଦୁକ୍ତାସ୍ମି ଦୁହିତ୍ରା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ
ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ ଥାଉ କି ନା ଥାଉ, ମୋର କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ; ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ କଣ କହିଥିଲେ।
ସତ୍ଯଂ କିଲୈତତ୍ସା ପ୍ରାହ ଦୈତ୍ଯାନାମସ୍ମି ଗାଯନା ଏଵଂ ହି ମେ କଥଯତି ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଵାର୍ଷପର୍ଵଣୀ
ଏହା ସତ୍ୟ, ସେ କହିଥିଲେ: 'ମୁଁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଗାୟିକା।' ଏଭଳି ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ କହିଥିଲେ।
ଵଚନଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣପରୁଷଂ କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣା ଭୃଶମ୍ ସ୍ତୁଵତୋ ଦୁହିତାସି ତ୍ଵଂ ଯାଚତଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ କଠୋର କଥା କହିଲେ: 'ତୁମେ ଗୁଣଗାନ କରୁଥିବା ଓ ମାଗି ନେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର କନ୍ୟା।'
ସୁତାହଂ ସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ଦଦତୋ ଽପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ ଇତି ମାମାହ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦୁହିତା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତନଯନା ଦର୍ପପୂର୍ଣାନନା ତତଃ
'ମୁଁ ଗୁଣଗାନ କରାଯାଉଥିବା, ଦେଇଥିବା ଏବଂ ନେଇନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର କନ୍ୟା।' ଏଭଳି ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଓ ମୁହଁ ଅହଂକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଯଦ୍ଯହଂ ସ୍ତୁଵତସ୍ତାତ ଦୁହିତା ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ ପ୍ରସାଦଯିଷ୍ଯେ ଶର୍ମିଷ୍ଠାମ୍ ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ହି ସଖୀ ମଯା
'ଯଦି ମୁଁ ଗୁଣଗାନ କରାଯାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର କନ୍ୟା ଓ ତୁମେ ନେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର କନ୍ୟା, ତେବେ ମୁଁ ଶର୍ମିଷ୍ଠାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବି।' ଏଭଳି ମୋ ସଖୀ ମୋତେ କହିଥିଲେ।
ଵୃଷପର୍ଵୈଵ ତଦ୍ଵେଦ ଶକ୍ରୋ ରାଜା ଚ ନାହୁଷଃ ଅଚିନ୍ତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵମ୍ ଐଶ୍ଵରଂ ହି ବଲଂ ମମ
ବୃଷପର୍ବ ନିଜେ ଏହା ଜାଣନ୍ତି, ଶକ୍ର ଓ ନାହୁଷ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି; ମୋର ଶକ୍ତି ଦେବତାସମ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ଉପର, ଏବଂ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ।
ଯଃ ପରେଷାଂ ନରୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଅତିଵାଦାଂସ୍ତିତିକ୍ଷତି ଦେଵଯାନି ଵିଜାନୀହି ତେନ ସର୍ଵମିଦଂ ଜିତମ୍
ଦେବୟାନୀ, ଜାଣି ରଖ, ଯିଏ ସଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା ସହିବାରେ ସକ୍ଷମ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜିତିଥାଏ।
ଯଃ ସମୁତ୍ପତିତଂ କ୍ରୋଧଂ ନିଗୃହ୍ଣାତି ହଯଂ ଯଥା ସ ଯନ୍ତେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିର୍ ନ ଯୋ ରଶ୍ମିଷୁ ଲମ୍ବତେ
ଯିଏ ଉତ୍ତଳ କ୍ରୋଧକୁ ଘୋଡାକୁ ରଶି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପରି ଦମନ କରେ, ସେ ନିଜେ ଏକ ଦକ୍ଷ ସାରଥି ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଯିଏ କେବଳ ରଶି ଧରିଥାଏ, ସେ ନୁହେଁ।
ଯଃ ସମୁତ୍ପତିତଂ କ୍ରୋଧମ୍ ଅକ୍ରୋଧନେ ନିଯଚ୍ଛତି ଦେଵଯାନି ଵିଜାନୀହି ତେନ ସର୍ଵମିଦଂ ଜିତମ୍
ଦେବୟାନୀ, ଜାଣି ରଖ, ଯିଏ ଉତ୍ତଳ କ୍ରୋଧକୁ ଅକ୍ରୋଧରେ ଦମନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜିତିଥାଏ।
ଯଃ ସମୁତ୍ପତିତଂ କୋପଂ କ୍ଷମଯୈଵ ନିରସ୍ଯତି ଯଥୋରଗସ୍ତ୍ଵଚଂ ଜୀର୍ଣାଂ ସ ଵୈ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଉତ୍ତଳ କ୍ରୋଧକୁ କ୍ଷମା ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରେ, ସେ ଅଜଗର ଜରା ପୁରୁଣା ଚମଡ଼ ଛାଡ଼ିବା ପରି; ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଏକ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ତୁ ଭାଵଯତେ ଧର୍ମଂ ଯୋ ଽତିମାତ୍ରଂ ତିତିକ୍ଷତି ଯଶ୍ଚ ତପ୍ତୋ ନ ତପତି ଭୃଶଂ ସୋ ଽର୍ଥସ୍ଯ ଭାଜନମ୍
ଯିଏ ଧର୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଯିଏ ଅତ୍ୟଧିକ ସହନଶୀଳ ଅଟୁଟ ରହେ, ଏବଂ ଯିଏ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେନି—ସେଉଁଠି ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିର ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ହୁଏ।
ଯୋ ଯଜେଦଶ୍ଵମେଧେନ ମାସି ମାସି ଶତଂ ସମାଃ ଯସ୍ତୁ କୁପ୍ଯେନ୍ନ ସର୍ଵସ୍ଯ ତଯୋରକ୍ରୋଧନୋ ଵରଃ
ଯିଏ ପ୍ରତିମାସେ ଶତଶଃ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରେ ଏବଂ ଯିଏ କେବେଠି ମଧ୍ୟ କାହାପାଇଁ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏନି—ଏହି ଦୁଇଠି ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧ ନଥିବା ଲୋକ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଯେ କୁମାରାଃ କୁମାର୍ଯଶ୍ଚ ଵୈରଂ କୁର୍ଯୁରଚେତସଃ ନୈତତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ କୁର୍ଵୀତ ଵିଦୁସ୍ତେ ନ ବଲାବଲମ୍
ଅବିବେକୀ ପୁଅମାନେ ଓ ଝିଅମାନେ ମନରେ ଦ୍ୱେଷ ଧରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ବୁଝନ୍ତି।
ଵେଦାହଂ ତାତ ବାଲାପି କାର୍ଯାଣାଂ ତୁ ଗତାଗତମ୍ କ୍ରୋଧେ ଚୈଵାତିଵାଦେ ଵା କାର୍ଯସ୍ଯାପି ବଲାବଲେ
ମୁଁ ଛୁଆଁବେଳେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଆସିବା-ଯିବା ବୁଝିଥିଲି, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଅତିକଥାରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ।
ଶିଷ୍ଯସ୍ଯାଶିଷ୍ଯଵୃତ୍ତଂ ହି ନ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଂ ବୁଭୂଷୁଣା ଅସତ୍ସଂକୀର୍ଣଵୃତ୍ତେଷୁ ଵାସୋ ମମ ନ ରୋଚତେ
ଯିଏ ଧର୍ମ ଚାହେ, ସେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ଅନୁଶାସନ ନଥିବା ଆଚରଣକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ମୁଁ ମନ୍ଦ ଓ ମିଶ୍ର ଆଚରଣ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ପୁଂସୋ ଯେ ନାଭିନନ୍ଦନ୍ତି ଵୃତ୍ତେନାଭିଜନେନ ଚ ନ ତେଷୁ ନିଵସେତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ଶ୍ରେଯୋର୍ଥୀ ପାପବୁଦ୍ଧିଷୁ
ଯେଉଁମାନେ କାହାର ବ୍ୟବହାର କିମ୍ବା ବଂଶ ପାଇଁ ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି—ଏମିତି ପାପମନ୍ଥି ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶ୍ରେୟସ୍ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯେ ନୈନମଭିଜାନନ୍ତି ଵୃତ୍ତେନାଭିଜନେନ ଚ ତେଷୁ ସାଧୁଷୁ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ସ ଵାସଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକେ କାହାର ବ୍ୟବହାର ଓ ବଂଶ ପାଇଁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେଠି ସଜ୍ଜନମାନେ ବସିବା ଉଚିତ୍; ଏହି ପ୍ରକାର ବାସକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କୁହାଯାଏ।
ତନ୍ମେ ମଥ୍ନାତି ହୃଦଯମ୍ ଅଗ୍ନିକଲ୍ପମିଵାରଣମ୍ ଵାଗ୍ଦୁରୁକ୍ତଂ ମହାଘୋରଂ ଦୁହିତୁର୍ଵୃଷପର୍ଵଣଃ
ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଭୟଙ୍କର କଥା ମୋ ହୃଦୟକୁ ଜଳାଏ, ଯେପରି ଲକଡ଼ିରେ ଅଗ୍ନି ଜଳେ।
ନ ହ୍ଯ୍ ଅତୋ ଦୁଷ୍କରଂ ମନ୍ଯେ ତାତ ଲୋକେଷ୍ଵପି ତ୍ରିଷୁ ଯଃ ସପତ୍ନଶ୍ରିଯଂ ଦୀପ୍ତାଂ ହୀନଶ୍ରୀଃ ପର୍ଯୁପାସତେ
ତିନି ଲୋକରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ, ପ୍ରିୟ, ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟକର କିଛି ମୁଁ ଭାବେନି—ଯିଏ ଧନ ହୀନ ହୋଇ, ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ସେବନ କରେ।
ତତଃ କାଵ୍ଯୋ ଭୃଗୁଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସମନ୍ଯୁରୁପଗମ୍ଯ ହ ଵୃଷପର୍ଵାଣମ୍ ଆସୀନମ୍ ଇତ୍ଯୁଵାଚାଵିଚାରଯନ୍
ତାପରେ ଭୃଗୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାବ୍ୟ, ରାଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନେ, ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି କହିଲେ।
ନାଧର୍ମଶ୍ଚରିତୋ ରାଜନ୍ ସଦ୍ଯଃ ଫଲତି ଗୌର୍ ଇଵ ଶନୈରାଵର୍ତ୍ଯମାନସ୍ତୁ ମୂଲାନ୍ଯପି ନିକୃନ୍ତତି
ହେ ରାଜା, ଅଧର୍ମ କୌ ଗାଈ ପରି ସାଥିକ୍ଷଣେ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ଏହା ମୂଳକୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦିଏ।
ଯଦି ନାତ୍ମନି ପୁତ୍ରେଷୁ ନ ଚେତ୍ପଶ୍ଯତି ନପ୍ତୃଷୁ ପାପମାଚରିତଂ କର୍ମ ତ୍ରିଵର୍ଗମତିଵର୍ତତେ
ଯଦି ଜଣେ ନିଜେ, ପୁଅମାନେ କିମ୍ବା ନାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କରାଯାଇଥିବା ପାପକୁ ଦେଖିପାରେନି, ଏହି କର୍ମ ତିନି ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରେ।
ଫଲତ୍ଯେଵଂ ଧ୍ରୁଵଂ ପାପଂ ଗୁରୁଭୁକ୍ତମିଵୋଦରେ ଯଦା ଘାତଯସେ ଵିପ୍ରଂ କଚମାଙ୍ଗିରସଂ ତଦା
ପାପ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଫଳ ଦେଏ, ଯେପରି ଗୁରୁଙ୍କ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ପେଟରେ ଫଳ ଦେଏ; ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପୁଅ କଚଙ୍କୁ ମାରିଥିଲ, ସେପରି ହେଲା।
ଅପାପଶୀଲଂ ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ଶୁଶ୍ରୂଷୁଂ ମଦ୍ଗୃହେ ରତମ୍ ଵଧାଦନର୍ହତସ୍ତସ୍ଯ ଵଧାଚ୍ଚ ଦୁହିତୁର୍ମମ
ସେ ନିର୍ମଳ ଚରିତ୍ର, ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ, ସେବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ମୋ ଘରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍—ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ; ଏବଂ ମୋ ଝିଅ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ।
ଵୃଷପର୍ଵନ୍ନିବୋଧ ତ୍ଵଂ ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ସବାନ୍ଧଵମ୍ ସ୍ଥାତୁଂ ତ୍ଵଦ୍ଵିଷଯେ ରାଜନ୍ ନ ଶକ୍ନୋମି ତ୍ଵଯା ସହ
ବୃଷପର୍ବଣ, ଏହା ଜାଣ, ମୁଁ ତୁମେ ଓ ତୁମର ପରିବାରକୁ ଛାଡ଼ିଦେବି। ମୁଁ ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ରହିପାରିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମ ସହିତ ରହିବି ନାହିଁ।
ଅଦ୍ଯୈଵମଭିଜାନାମି ଦୈତ୍ଯଂ ମିଥ୍ଯାପ୍ରଲାପିନମ୍ ଯତସ୍ତ୍ଵମାତ୍ମନୋଦୀର୍ଣାଂ ଦୁହିତାଂ କିମୁପେକ୍ଷସେ
ଆଜି ମୁଁ ଏହି ଦାନବକୁ ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିବା ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲି, କାରଣ ତୁମେ ନିଜ ଝିଅ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରୁଛ।
ନାଵଦ୍ଯଂ ନ ମୃଷାଵାଦଂ ତ୍ଵଯି ଜାନାମି ଭାର୍ଗଵ ତ୍ଵଯି ସତ୍ଯଂ ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚ ତତ୍ପ୍ରସୀଦତୁ ମାଂ ଭଵାନ୍
ଭାର୍ଗବ, ମୁଁ ତୁମରେ କେବେ ଦୋଷ କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା ଦେଖେନି; ତୁମେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ଆଧାର—ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା କର।
ଅଦ୍ଯାସ୍ମାନପହାଯ ତ୍ଵମ୍ ଇତୋ ଯାସ୍ଯସି ଭାର୍ଗଵ ସମୁଦ୍ରଂ ସମ୍ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଦସ୍ତି ପରାଯଣମ୍
ଆଜି ତୁମେ ଯଦି ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବ, ମୁଁ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଦେବି; ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।