ଯୋ ଽସୌ ଦେଵୈର୍ହତାନ୍ ଦୈତ୍ଯାନ୍ ଉତ୍ଥାପଯତି ଵିଦ୍ଯଯା ତସ୍ଯ ଶୁକ୍ରସ୍ଯ କନ୍ଯାହଂ ତ୍ଵଂ ମାଂ ନୂନଂ ନ ବୁଧ୍ଯସେ
ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ମାରିଦେଇଥିବା ଦାଇତ୍ୟମାନେକୁ ନିଜ ବିଦ୍ୟାରେ ପୁନି ଜୀବନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେଇ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଝିଅ ମୁଁ; ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାଁ।
ଏଷ ମେ ଦକ୍ଷିଣୋ ରାଜନ୍ ପାଣିସ୍ ତାମ୍ରନଖାଙ୍ଗୁଲିଃ ସମୁଦ୍ଧର ଗୃହୀତ୍ଵା ମାଂ କୁଲୀନସ୍ତ୍ଵଂ ହି ମେ ମତଃ
ରାଜା, ଏହା ମୋର ଡାହାଣ ହାତ, ତାମ୍ର ନଖ ଥିବା ଆଙ୍ଗୁଠି; ମୋତେ ଧରି ଉଠାଅ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ ଉଚ୍ଚ କୁଳର ବୋଲି ଭାବେ।
ଜାନାମି ତ୍ଵାଂ ଚ ସଂଶାନ୍ତଂ ଵୀର୍ଯଵନ୍ତଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ତସ୍ମାନ୍ମାଂ ପତିତାଂ କୂପାଦ୍ ଅସ୍ମାଦ୍ ଉଦ୍ଧର୍ତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ଜାଣେ, ତୁମେ ଶାନ୍ତ, ପ୍ରଭଳ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି କୁଆଁରୁ ପଡ଼ିଥିବା ମୋତେ ଉଠାଇବା ଉଚିତ।
ତାମଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଂ ସ୍ତ୍ରୀଂ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ନହୁଷାତ୍ମଜଃ ଗୃହୀତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣେ ପାଣାଵ୍ ଉଜ୍ଜହାର ତତୋ ଽଵଟାତ୍
ତାପରେ, ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ତାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମହିଳା ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ଡାହାଣ ହାତ ଧରି ଏହି ଗଡ଼ିଠାରୁ ଉଠାଇଲେ।
ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଚୈନାଂ ତରସା ତସ୍ମାତ୍କୂପାନ୍ନରାଧିପଃ ଆମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ସୁଶ୍ରୋଣୀଂ ଯଯାତିଃ ସ୍ଵପୁରଂ ଯଯୌ
ଯୟାତି ରାଜା ତାକୁ ଏହି କୂଆରୁ ତୁରନ୍ତ ଉଠାଇଲେ, ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭିନୀଙ୍କୁ କଥା କହି, ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଗତେ ତୁ ନାହୁଷେ ତସ୍ମିନ୍ ଦେଵଯାନ୍ଯପି ନିନ୍ଦିତା ଉଵାଚ ଶୋକସଂତପ୍ତା ଘୂର୍ଣିକାମାଗତାଂ ପୁନଃ
ନାହୁଷର ବଂଶଜ ଚାଲିଗଲାପରେ, ଦେବୟାନୀ ଅପମାନିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖରେ ଜଳି, ଘୂର୍ଣ୍ଣିକା ଫେରିଆସିବାକୁ ଦେଖି ପୁଣି କଥା କହିଲେ।
ତ୍ଵରିତଂ ଘୂର୍ଣିକେ ଗଚ୍ଛ ସର୍ଵମାଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ ପିତୁଃ ନେଦାନୀଂ ତୁ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ନଗରଂ ଵୃଷପର୍ଵଣଃ
ଘୂର୍ଣ୍ଣିକା, ତୁରନ୍ତ ଯାଅ ଏବଂ ସବୁ କଥା ମୋର ପିତାଙ୍କୁ କହିଦେ। ଏବେ ମୁଁ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ସହରକୁ ଯିବି ନାହିଁ।
ସା ତୁ ଵୈ ତ୍ଵରିତଂ ଗତ୍ଵା ଘୂର୍ଣିକାସୁରମନ୍ଦିରମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଵ୍ଯମୁଵାଚେଦଂ କମ୍ପମାନା ଵିଚେତନା
ଘୂର୍ଣ୍ଣିକା ତୁରନ୍ତ ଦେଉତାଙ୍କ ଦୁର୍ଗକୁ ଯାଇ, କାବ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖି, କମ୍ପିତ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଆଚଖ୍ଯୌ ଚ ମହାଭାଗା ଦେଵଯାନୀ ଵନେ ହତା ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଦୁହିତ୍ରା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ
ସେ ପବିତ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିକା ଖବର ଦେଲେ: 'ଦେବୟାନୀ ଅରଣ୍ୟରେ ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଇଛନ୍ତି।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୁହିତରଂ କାଵ୍ଯସ୍ ତଦା ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ହତାମ୍ ତ୍ଵରଯା ନିର୍ଯଯୌ ଦୁଃଖାନ୍ ମାର୍ଗମାଣଃ ସୁତାଂ ଵନେ
କାବ୍ୟ ନିଜ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ତୁରନ୍ତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ, କନ୍ୟାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁହିତରଂ କାଵ୍ଯୋ ଦେଵଯାନୀଂ ତପୋଵନେ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଦୁଃଖିତୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
କାବ୍ୟ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ତପୋବନରେ ଦେଖି, ଦୁଇ ହାତରେ ଆଲିଂଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଆତ୍ମଦୋଷୈର୍ ନିଯଚ୍ଛନ୍ତି ସର୍ଵେ ଦୁଃଖସୁଖେ ଜନାଃ ମନ୍ଯେ ଦୁଶ୍ଚରିତଂ ତେ ଽସ୍ତି ତସ୍ଯେଯଂ ନିଷ୍କୃତିଃ କୃତା
ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିଜ ଦୋଷରେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମେ କିଛି ଅପକର୍ମ କରିଛ, ଏହାର ଫଳ ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍।
ନିଷ୍କୃତିର୍ ଵାସ୍ତୁ ଵା ମାସ୍ତୁ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ମମ ଶର୍ମିଷ୍ଠଯା ଯଦୁକ୍ତାସ୍ମି ଦୁହିତ୍ରା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ
ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ ଥାଉ କି ନା ଥାଉ, ମୋର କଥା ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ; ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ କଣ କହିଥିଲେ।
ସତ୍ଯଂ କିଲୈତତ୍ସା ପ୍ରାହ ଦୈତ୍ଯାନାମସ୍ମି ଗାଯନା ଏଵଂ ହି ମେ କଥଯତି ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଵାର୍ଷପର୍ଵଣୀ
ଏହା ସତ୍ୟ, ସେ କହିଥିଲେ: 'ମୁଁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଗାୟିକା।' ଏଭଳି ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ କହିଥିଲେ।
ଵଚନଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣପରୁଷଂ କ୍ରୋଧରକ୍ତେକ୍ଷଣା ଭୃଶମ୍ ସ୍ତୁଵତୋ ଦୁହିତାସି ତ୍ଵଂ ଯାଚତଃ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ କଠୋର କଥା କହିଲେ: 'ତୁମେ ଗୁଣଗାନ କରୁଥିବା ଓ ମାଗି ନେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର କନ୍ୟା।'
ସୁତାହଂ ସ୍ତୂଯମାନସ୍ଯ ଦଦତୋ ଽପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ ଇତି ମାମାହ ଶର୍ମିଷ୍ଠା ଦୁହିତା ଵୃଷପର୍ଵଣଃ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତନଯନା ଦର୍ପପୂର୍ଣାନନା ତତଃ
'ମୁଁ ଗୁଣଗାନ କରାଯାଉଥିବା, ଦେଇଥିବା ଏବଂ ନେଇନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର କନ୍ୟା।' ଏଭଳି ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଶର୍ମିଷ୍ଠା ମୋତେ କହିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଓ ମୁହଁ ଅହଂକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଯଦ୍ଯହଂ ସ୍ତୁଵତସ୍ତାତ ଦୁହିତା ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣତଃ ପ୍ରସାଦଯିଷ୍ଯେ ଶର୍ମିଷ୍ଠାମ୍ ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ହି ସଖୀ ମଯା
'ଯଦି ମୁଁ ଗୁଣଗାନ କରାଯାଉଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର କନ୍ୟା ଓ ତୁମେ ନେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର କନ୍ୟା, ତେବେ ମୁଁ ଶର୍ମିଷ୍ଠାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବି।' ଏଭଳି ମୋ ସଖୀ ମୋତେ କହିଥିଲେ।
ଵୃଷପର୍ଵୈଵ ତଦ୍ଵେଦ ଶକ୍ରୋ ରାଜା ଚ ନାହୁଷଃ ଅଚିନ୍ତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଦ୍ଵଂଦ୍ଵମ୍ ଐଶ୍ଵରଂ ହି ବଲଂ ମମ
ବୃଷପର୍ବ ନିଜେ ଏହା ଜାଣନ୍ତି, ଶକ୍ର ଓ ନାହୁଷ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି; ମୋର ଶକ୍ତି ଦେବତାସମ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ଉପର, ଏବଂ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ।
ଯଃ ପରେଷାଂ ନରୋ ନିତ୍ଯମ୍ ଅତିଵାଦାଂସ୍ତିତିକ୍ଷତି ଦେଵଯାନି ଵିଜାନୀହି ତେନ ସର୍ଵମିଦଂ ଜିତମ୍
ଦେବୟାନୀ, ଜାଣି ରଖ, ଯିଏ ସଦା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥା ସହିବାରେ ସକ୍ଷମ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜିତିଥାଏ।
ଯଃ ସମୁତ୍ପତିତଂ କ୍ରୋଧଂ ନିଗୃହ୍ଣାତି ହଯଂ ଯଥା ସ ଯନ୍ତେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ସଦ୍ଭିର୍ ନ ଯୋ ରଶ୍ମିଷୁ ଲମ୍ବତେ
ଯିଏ ଉତ୍ତଳ କ୍ରୋଧକୁ ଘୋଡାକୁ ରଶି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପରି ଦମନ କରେ, ସେ ନିଜେ ଏକ ଦକ୍ଷ ସାରଥି ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଯିଏ କେବଳ ରଶି ଧରିଥାଏ, ସେ ନୁହେଁ।
ଯଃ ସମୁତ୍ପତିତଂ କ୍ରୋଧମ୍ ଅକ୍ରୋଧନେ ନିଯଚ୍ଛତି ଦେଵଯାନି ଵିଜାନୀହି ତେନ ସର୍ଵମିଦଂ ଜିତମ୍
ଦେବୟାନୀ, ଜାଣି ରଖ, ଯିଏ ଉତ୍ତଳ କ୍ରୋଧକୁ ଅକ୍ରୋଧରେ ଦମନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜିତିଥାଏ।
ଯଃ ସମୁତ୍ପତିତଂ କୋପଂ କ୍ଷମଯୈଵ ନିରସ୍ଯତି ଯଥୋରଗସ୍ତ୍ଵଚଂ ଜୀର୍ଣାଂ ସ ଵୈ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଉତ୍ତଳ କ୍ରୋଧକୁ କ୍ଷମା ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରେ, ସେ ଅଜଗର ଜରା ପୁରୁଣା ଚମଡ଼ ଛାଡ଼ିବା ପରି; ଏହିପରି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଏକ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ତୁ ଭାଵଯତେ ଧର୍ମଂ ଯୋ ଽତିମାତ୍ରଂ ତିତିକ୍ଷତି ଯଶ୍ଚ ତପ୍ତୋ ନ ତପତି ଭୃଶଂ ସୋ ଽର୍ଥସ୍ଯ ଭାଜନମ୍
ଯିଏ ଧର୍ମକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ଯିଏ ଅତ୍ୟଧିକ ସହନଶୀଳ ଅଟୁଟ ରହେ, ଏବଂ ଯିଏ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେନି—ସେଉଁଠି ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିର ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର ହୁଏ।
ଯୋ ଯଜେଦଶ୍ଵମେଧେନ ମାସି ମାସି ଶତଂ ସମାଃ ଯସ୍ତୁ କୁପ୍ଯେନ୍ନ ସର୍ଵସ୍ଯ ତଯୋରକ୍ରୋଧନୋ ଵରଃ
ଯିଏ ପ୍ରତିମାସେ ଶତଶଃ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରେ ଏବଂ ଯିଏ କେବେଠି ମଧ୍ୟ କାହାପାଇଁ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏନି—ଏହି ଦୁଇଠି ମଧ୍ୟରେ କ୍ରୋଧ ନଥିବା ଲୋକ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଯେ କୁମାରାଃ କୁମାର୍ଯଶ୍ଚ ଵୈରଂ କୁର୍ଯୁରଚେତସଃ ନୈତତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତୁ କୁର୍ଵୀତ ଵିଦୁସ୍ତେ ନ ବଲାବଲମ୍
ଅବିବେକୀ ପୁଅମାନେ ଓ ଝିଅମାନେ ମନରେ ଦ୍ୱେଷ ଧରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ବୁଝନ୍ତି।
ଵେଦାହଂ ତାତ ବାଲାପି କାର୍ଯାଣାଂ ତୁ ଗତାଗତମ୍ କ୍ରୋଧେ ଚୈଵାତିଵାଦେ ଵା କାର୍ଯସ୍ଯାପି ବଲାବଲେ
ମୁଁ ଛୁଆଁବେଳେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଆସିବା-ଯିବା ବୁଝିଥିଲି, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଅତିକଥାରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ।
ଶିଷ୍ଯସ୍ଯାଶିଷ୍ଯଵୃତ୍ତଂ ହି ନ କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଂ ବୁଭୂଷୁଣା ଅସତ୍ସଂକୀର୍ଣଵୃତ୍ତେଷୁ ଵାସୋ ମମ ନ ରୋଚତେ
ଯିଏ ଧର୍ମ ଚାହେ, ସେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କର ଅନୁଶାସନ ନଥିବା ଆଚରଣକୁ କ୍ଷମା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏବଂ ମୁଁ ମନ୍ଦ ଓ ମିଶ୍ର ଆଚରଣ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ପୁଂସୋ ଯେ ନାଭିନନ୍ଦନ୍ତି ଵୃତ୍ତେନାଭିଜନେନ ଚ ନ ତେଷୁ ନିଵସେତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ଶ୍ରେଯୋର୍ଥୀ ପାପବୁଦ୍ଧିଷୁ
ଯେଉଁମାନେ କାହାର ବ୍ୟବହାର କିମ୍ବା ବଂଶ ପାଇଁ ସମ୍ମାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି—ଏମିତି ପାପମନ୍ଥି ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶ୍ରେୟସ୍ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯେ ନୈନମଭିଜାନନ୍ତି ଵୃତ୍ତେନାଭିଜନେନ ଚ ତେଷୁ ସାଧୁଷୁ ଵସ୍ତଵ୍ଯଂ ସ ଵାସଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକେ କାହାର ବ୍ୟବହାର ଓ ବଂଶ ପାଇଁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେଠି ସଜ୍ଜନମାନେ ବସିବା ଉଚିତ୍; ଏହି ପ୍ରକାର ବାସକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କୁହାଯାଏ।
ତନ୍ମେ ମଥ୍ନାତି ହୃଦଯମ୍ ଅଗ୍ନିକଲ୍ପମିଵାରଣମ୍ ଵାଗ୍ଦୁରୁକ୍ତଂ ମହାଘୋରଂ ଦୁହିତୁର୍ଵୃଷପର୍ଵଣଃ
ବୃଷପର୍ବଣଙ୍କ ଝିଅଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଭୟଙ୍କର କଥା ମୋ ହୃଦୟକୁ ଜଳାଏ, ଯେପରି ଲକଡ଼ିରେ ଅଗ୍ନି ଜଳେ।