ଶୀଲଦାକ୍ଷିଣ୍ଯମାଧୁର୍ଯୈର୍ ଆଚାରେଣ ଦମେନ ଚ ଦେଵଯାନ୍ଯାଂ ତୁ ତୁଷ୍ଟାଯାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ତାଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଧ୍ରୁଵମ୍
‘ଶିଳ, ଦାନଶୀଳତା, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ, ଆଚରଣ ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଦେବୟାନୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ତୁମେ ପାଇପାରିବ।’
ତଦା ହି ପ୍ରେଷିତୋ ଦେଵୈଃ ସମୀପେ ଵୃଷପର୍ଵଣଃ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସ ପ୍ରାଯାଦ୍ ବୃହସ୍ପତିସୁତଃ କଚଃ
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ପଠାଇଥିବାରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କଚ ‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି କହି ବୃଷପର୍ବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ତ୍ଵରିତୋ ରାଜନ୍ ଦେଵୈଃ ସମ୍ପୂଜିତଃ କଚଃ ଅସୁରେନ୍ଦ୍ରପୁରେ ଶୁକ୍ରଂ ପ୍ରଣମ୍ଯେଦମୁଵାଚ ହ
ହେ ରାଜା, କଚ ଦ୍ରୁତ ଚାଲି ବିଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଅସୁରମାନେର ନଗରରେ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଋଷେର୍ ଅଙ୍ଗିରସଃ ପୌତ୍ରଂ ପୁତ୍ରଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ବୃହସ୍ପତେଃ ନାମ୍ନା କଚେତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ଶିଷ୍ଯଂ ଗୃହ୍ଣାତୁ ମାଂ ଭଵାନ୍
‘ମୁଁ ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷିଙ୍କ ନାତି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସଂତାନ, ଏବଂ କଚ ନାମରେ ପରିଚିତ। ମୋତେ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।’
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚରିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵଯ୍ଯହଂ ପରମଂ ଗୁରୋ ଅନୁମନ୍ଯସ୍ଵ ମାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସହସ୍ରପରିଵତ୍ସରାନ୍
ହେ ପରମ ଗୁରୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଦୟାକରି ମୋତେ ଏହି ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
କଚ ସୁସ୍ଵାଗତଂ ତେ ଽସ୍ତୁ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାମି ତେ ଵଚଃ ଅର୍ଚଯିଷ୍ଯେ ଽହମର୍ଚ୍ଯଂ ତ୍ଵାମ୍ ଅର୍ଚିତୋ ଽସ୍ତୁ ବୃହସ୍ପତିଃ
ହେ କଚ, ତୁମକୁ ଆମ ଘରକୁ ସ୍ବାଗତ। ମୁଁ ତୁମର କଥା ଗ୍ରହଣ କଲି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଦର ସହିତ ସେବା କରିବି, ଏବଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଦର ମିଳୁ।
କଚସ୍ତୁ ତଂ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ତଦ୍ଵ୍ରତମ୍ ଆଦିଷ୍ଟଂ କଵିପୁତ୍ରେଣ ଶୁକ୍ରେଣୋଶନସା ସ୍ଵଯମ୍
କଚ ତାଙ୍କୁ 'ଯେପରି ଆପଣ କହିଛନ୍ତି' ବୋଲି କହି, ଶୁକ୍ର ମାନେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି ବ୍ରତକୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ଵ୍ରତଂ ଚ ଵ୍ରତକାଲଂ ଚ ଯଥୋକ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣତ ଆରାଧଯନ୍ନୁପାଧ୍ଯାଯଂ ଦେଵଯାନୀଂ ଚ ଭାରତ
ସେ ଯେପରି କହାଯାଇଥିଲା, ସେହି ବ୍ରତ ଓ ତାହାର ସମୟକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସେବା କଲେ, ହେ ଭାରତ।
ନିତ୍ଯମାରାଧଯିଷ୍ଯଂସ୍ତାଂ ଯୁଵା ଯୌଵନଗୋଚରାମ୍ ଗାଯନ୍ନୃତ୍ଯନ୍ଵାଦଯଂଶ୍ଚ ଦେଵଯାନୀମତୋଷଯତ୍
ସେ ସଦା ଯୁବତୀ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଖୁସି କରୁଥିଲେ।
ସଂଶୀଲଯନ୍ଦେଵଯାନୀଂ କନ୍ଯାଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଯୌଵନାମ୍ ପୁଷ୍ପୈଃ ଫଲୈଃ ପ୍ରେଷଣୈଶ୍ଚ ତୋଷଯାମାସ ଭାର୍ଗଵୀମ୍
ଯୁବତୀ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସେ ଫୁଲ, ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାମ କରି ଖୁସି କରୁଥିଲେ।
ଦେଵଯାନ୍ଯପି ତଂ ଵିପ୍ରଂ ନିଯମଵ୍ରତଚାରିଣମ୍ ଅନୁଗାଯନ୍ତୀ ଲଲନା ରହଃ ପର୍ଯଚରତ୍ତଦା
ଦେବୟାନୀ ମଧ୍ୟ ସଂଯମ ଓ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତରେ ଗୀତ ଗାଇ ଏବଂ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ପଞ୍ଚ ଵର୍ଷଶତାନ୍ଯେଵଂ କଚସ୍ଯ ଚରତୋ ଭୃଶମ୍ ତତ୍ତତ୍ତୀଵ୍ରଂ ଵ୍ରତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଦାନଵାସ୍ତଂ ତତଃ କଚମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ କଚ ପଞ୍ଚଶତ ବର୍ଷ ଧରି ନିଷ୍ଠାରେ ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ। ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର କଠିନ ତପସ୍ୟା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ।
ଗା ରକ୍ଷନ୍ତଂ ଵନେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରହସ୍ଯେନମମର୍ଷିତାଃ ଜଘ୍ନୁର୍ ବୃହସ୍ପତେର୍ ଦ୍ଵେଷାନ୍ ନିଜରକ୍ଷାର୍ଥମ୍ ଏଵ ଚ
ବନରେ ଗାଁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା କଚକୁ ଦାନବମାନେ ଗୁପ୍ତରେ ଦେଖି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଘୃଣା କରି ଓ ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ହତ୍ୟା କଲେ।
ହତ୍ଵା ସାଲାଵୃକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରାଯଚ୍ଛଂସ୍ତିଲଶଃ କୃତମ୍ ତତୋ ଗାଵୋ ନିଵୃତ୍ତାସ୍ତା ଅଗୋପାଃ ସ୍ଵନିଵେଶନମ୍
ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି ନିଆଳି ଓ ଶିଆଳମାନେ ଖାଇବାକୁ ଦେଲେ। ତାପରେ ଗାଁ ଚରାଇବା ଲୋକମାନେ ଗାଁ ଛାଡି ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରହିତା ଗାସ୍ତୁ କଚେନାଭ୍ଯାଗତା ଵନାତ୍ ଉଵାଚ ଵଚନଂ କାଲେ ଦେଵଯାନ୍ଯଥ ଭାର୍ଗଵମ୍
ବନରୁ ଗାଁ ଫେରିଲେ ଦେଖି, କଚ ସହିତ ଗାଁ ନାହିଁ। ତାପରେ ଦେବୟାନୀ ସମୟ ଦେଖି ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହୁତଂ ଚୈଵାଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତେ ସୂର୍ଯଶ୍ଚାସ୍ତଂ ଗତଃ ପ୍ରଭୋ ଅଗୋପାଶ୍ଚାଗତା ଗାଵଃ କଚସ୍ତାତ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଆପଣଙ୍କ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ହେଇଗଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇଛି, ପ୍ରଭୁ। ଗାଁ ଚରାଇବା ଲୋକମାନେ ଫେରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କଚ, ବାପା, ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ହତୋ ଧୃତୋ ଵାପି କଚସ୍ତାତ ଭଵିଷ୍ଯତି ତଂ ଵିନା ନୈଵ ଜୀଵାମି ଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ବାପା, କଚ ହତ୍ୟା ହୋଇଛି କିମ୍ବା ଧରାପଡ଼ିଛି। ସେ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ—ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ଅଥେହ୍ଯେହୀତି ଶବ୍ଦେନ ମୃତଂ ସଂଜୀଵଯାମ୍ଯହମ୍ ତତଃ ସଂଜୀଵନୀଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତ୍ଵା କଚମାହ୍ଵଯତ୍
ତେବେ, 'ଆସ, ଆସ' ବୋଲି ମୁଁ ମୃତକୁ ବଞ୍ଚାଇବି। ଏହିପରି, ସଂଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି, ସେ କଚକୁ ଡାକିଲେ।
ଆହୂତଃ ପ୍ରାଦୁରଭଵତ୍ କଚଃ ଶୁକ୍ରଂ ନନାମ ସ ହତୋ ଽହମିତି ଚାଚଖ୍ଯୌ ରାକ୍ଷସୈର୍ ଧିଷଣାତ୍ମଜଃ
ଡାକାଯାଇ, କଚ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, 'ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହୋଇଥିଲି, ହେ ଧିଷଣାପୁତ୍ର' ବୋଲି କହିଲେ।
ସ ପୁନର୍ଦେଵଯାନ୍ଯୁକ୍ତଃ ପୁଷ୍ପାହାରେ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଵନଂ ଯଯୌ କଚୋ ଵିପ୍ରଃ ପଠନ୍ବ୍ରହ୍ମ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ପୁଣି, ଦେବୟାନୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଫୁଲ ଆଣିବାକୁ, କଚ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବନକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ବେଦ ପଢ଼ୁଥିଲେ।
ଵନେ ପୁଷ୍ପାଣି ଚିନ୍ଵନ୍ତଂ ଦଦୃଶୁର୍ ଦାନଵାଶ୍ଚ ତମ୍ ତତୋ ଽଦ୍ଵିତୀଯଂ ତଂ ହତ୍ଵା ଦଗ୍ଧଂ କୃତ୍ଵା ଚ ଚୂର୍ଣଵତ୍ ପ୍ରାଯଚ୍ଛନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯୈଵ ସୁରାଯାମସୁରାସ୍ତଦା
ବନରେ ଫୁଲ ଚିନ୍ତିବା ସମୟରେ, ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ପୁଣି ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି, ତାଙ୍କ ଅଂଶକୁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାନୀୟରେ ମିଶାଇଦେଲେ।
ଦେଵଯାନ୍ଯଥ ଭୂଯୋ ଽପି ପିତରଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ପୁଷ୍ପାହାରପ୍ରେଷଣକୃତ୍ କଚସ୍ତାତ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ତାପରେ ଦେବୟାନୀ ପୁଣି ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ଫୁଲ ଆଣିବାକୁ ପଠାଯାଇଥିବା କଚ, ବାପା, ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।'
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ହତୋ ମୃତୋ ଵାପି କଚସ୍ତାତ ଭଵିଷ୍ଯତି ତଂ ଵିନା ନୈଵ ଜୀଵାମି ଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ବାପା, କଚ ମରିଗଲେ କିମ୍ବା ହତ ହେଲେ, ସେ ଏଭଳି ହେବେ; ସେଠାରେ ସେ ନଥିଲେ, ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ—ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ବୃହସ୍ପତେଃ ସୁତଃ ପୁତ୍ରି କଚଃ ପ୍ରେତଗତିଂ ଗତଃ ଵିଦ୍ଯଯା ଜୀଵିତୋ ଽପ୍ଯେଵଂ ହନ୍ଯତେ କରଵାଣି କିମ୍
ଓ ଝିଅ, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅ କଚ ପିତୃଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ; ଜ୍ଞାନରେ ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ବଞ୍ଚାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଏଭଳି ମରିଗଲେ—ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି?
ମୈନଂ ଶୁଚୋ ମା ରୁଦ ଦେଵଯାନି ନ ତ୍ଵାଦୃଶୀ ମର୍ତ୍ଯମନୁ ପ୍ରଶୋଚେତ୍ ଯସ୍ଯାସ୍ତଵ ବ୍ରହ୍ମ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ସେନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚ ଦେଵା ଵସଵୋ ଽଶ୍ଵିନୌ ଚ
ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଦୁଃଖ କରନି, ଦେବୟାନୀ, ରଡ଼ନି; ତୁମ ପରି ଜଣେ ମଣିଷ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯାହାପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବତାମାନେ, ବସୁମାନେ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଅଛନ୍ତି।
ସୁରଦ୍ଵିଷଶ୍ଚୈଵ ଜଗଚ୍ଚ ସର୍ଵମ୍ ଉପସ୍ଥିତଂ ମତ୍ତପସଃ ପ୍ରଭାଵାତ୍ ଅଶକ୍ଯୋ ଽଯଂ ଜୀଵଯିତୁଂ ଦ୍ଵିଜାତିଃ ସଂଜୀଵିତୋ ଯୋ ଵଧ୍ଯତେ ଚୈଵ ଭୂଯଃ
ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ମୋ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଦ୍ୱିଜ ଆଉ ଜୀବନ୍ତ ହେଇପାରିବେନାହିଁ—ଯିଏ ପୁନଃ ଜୀବନ୍ତ ହେଇ ମରିଯାଏ।
ଯସ୍ଯାଙ୍ଗିରା ଵୃଦ୍ଧତମଃ ପିତାମହୋ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚାପି ପିତା ତପୋନିଧିଃ ଋଷେଃ ସୁପୁତ୍ରଂ ତମଥାପି ପୌତ୍ରଂ କଥଂ ନ ଶୋଚେ ଯମହଂ ନ ରୁଦ୍ଯାମ୍
ଯାହାଙ୍କ ବଡ଼ ପୁରୁଷ ଅଙ୍ଗିରା ପ୍ରପିତାମହ ଓ ବୃହସ୍ପତି ପିତା, ଯିଏ ତପସ୍ୟାର ଧନ, ସେଉଁଠି ଏମିତି ଋଷିଙ୍କ ଉତ୍ତମ ପୁଅ ଓ ପଉତ୍ର ପାଇଁ ମୁଁ କିପରି ଦୁଃଖ କରିବିନାହିଁ, କିପରି ରଡ଼ିବିନାହିଁ?
ସ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଚ ତପୋଧନଶ୍ଚ ସଦୋତ୍ଥିତଃ କର୍ମସୁ ଚୈଵ ଦକ୍ଷଃ କଚସ୍ଯ ମାର୍ଗଂ ପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯେ ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ପ୍ରିଯୋ ହି ମେ ତାତ କଚୋ ଽଭିରୂପଃ
ସେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ, ସଦା କାମରେ ଲାଗିଥିବା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ; ମୁଁ କଚଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରିବି, ଖାଇବିନାହିଁ, କାରଣ ମୋ ପ୍ରିୟ, ରୂପସୀ ଓ ଆଦରଣୀୟ କଚ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ତ୍ଵ୍ ଏଵମୁକ୍ତୋ ଦେଵଯାନ୍ଯା ମହର୍ଷିଃ ସଂରମ୍ଭେଣ ଵ୍ଯାଜହାରାଥ କାଵ୍ଯଃ ଅସଂଶଯଂ ମାମସୁରା ଦ୍ଵିଷନ୍ତି ଯେ ମେ ଶିଷ୍ଯାନାଗତାନ୍ସୂଦଯନ୍ତି
ଦେବୟାନୀ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ମହାର୍ଷି କାବ୍ୟ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ—ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅସୁରମାନେ ମୋତେ ଘୃଣା କରନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁଥିବା ଶିଷ୍ୟମାନେକୁ ମାରିଦେଉଛନ୍ତି।
ଅବ୍ରାହ୍ମଣଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛନ୍ତି ରୌଦ୍ରା ଏଭିର୍ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରସ୍ତୁତୋ ଦାନଵୈର୍ହି ତତ୍କର୍ମଣାପ୍ଯସ୍ଯ ଭଵେଦିହାନ୍ତଃ କଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ନ ଦହେଦପୀନ୍ଦ୍ରମ୍
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦାନବମାନେ ମୋତେ ଅବ୍ରାହ୍ମଣ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ; ଏଭଳି କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଶେଷ ହେବ—ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ କିଏକୁ ଦହିନଥାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦହିଦେଉଛି।