ଜିଗୀଷଯା ତତୋ ଦେଵା ଵଵ୍ରୁରାଙ୍ଗିରସଂ ମୁନିମ୍ ପୌରୋହିତ୍ଯେ ଚ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ କାଵ୍ଯଂ ତୂଶନସଂ ପରେ
ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଦେବତାମାନେ ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପୁରୋହିତ ବାଛିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ କାବ୍ୟ ଉଶନାସଙ୍କୁ ବାଛିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୌ ତାଵ୍ ଉଭୌ ନିତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସ୍ପର୍ଧିନୌ ଭୃଶମ୍ ତତ୍ର ଦେଵା ନିଜଘ୍ନୁର୍ଯାନ୍ ଦାନଵାନ୍ ଯୁଧି ସଂଗତାନ୍
ସେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ଏବଂ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ପରସ୍ପର ସହିତ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ଦାନବମାନେକୁ ବଧ କଲେ।
ତାନ୍ପୁନର୍ ଜୀଵଯାମାସ କାଵ୍ଯୋ ଵିଦ୍ଯାବଲାଶ୍ରଯାତ୍ ତତସ୍ତେ ପୁନରୁତ୍ଥାଯ ଯୋଧଯାଂଚକ୍ରିରେ ସୁରାନ୍
କିନ୍ତୁ କାବ୍ୟ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ଦାନବମାନେକୁ ପୁଣି ଜୀବନ ଦେଲେ। ସେମାନେ ପୁଣି ଉଠି ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ଅସୁରାସ୍ତୁ ନିଜଘ୍ନୁର୍ଯାନ୍ ସୁରାନ୍ସମରମୂର୍ଧନି ନ ତାନ୍ସଂଜୀଵଯାମାସ ବୃହସ୍ପତିରୁଦାରଧୀଃ
ଯେତେବେଳେ ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେକୁ ବଧ କଲେ, ଉଦାର ମନ ଥିବା ବୃହସ୍ପତି ସେମାନେକୁ ପୁଣି ଜୀବନ ଦେଲେ ନାହିଁ।
ନ ହି ଵେଦ ସ ତାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଯାଂ କାଵ୍ଯୋ ଵେଦ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ସଂଜୀଵନୀଂ ତତୋ ଦେଵା ଵିଷାଦମଗମନ୍ପରମ୍
ସେ କାବ୍ୟ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଥିଲେ, ସେ ଜ୍ଞାନ ବୃହସ୍ପତି ଜାଣୁନଥିଲେ—ଏହା ହେଉଛି ପୁନର୍ଜୀବନ ଦେବା ଶିକ୍ଷା। ଏହି କାରଣରୁ ଦେବତାମାନେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡିଗଲେ।
ଅଥ ଦେଵା ଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନାଃ କାଵ୍ଯାଦୁଶନସସ୍ତଦା ଊଚୁଃ କଚମୁପାଗମ୍ଯ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପୁତ୍ରଂ ବୃହସ୍ପତେଃ
ତାପରେ କାବ୍ୟ ଉଶନାସଙ୍କ ଭୟରେ ଭୟଭୀତ ଦେବତାମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର କଚଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ।
ଭଜମାନାନ୍ଭଜସ୍ଵାସ୍ମାନ୍ କୁରୁ ସାହାଯ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ ଯାସୌ ଵିଦ୍ଯା ନିଵସତି ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଽମିତତେଜସି
‘ଆମେ ଯେଉଁପରି ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଛୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ସହଯୋଗ କର। ସେ ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି।’
ଶୁକ୍ରେ ତାମାହର କ୍ଷିପ୍ରଂ ଭାଗଭାଙ୍ନୋ ଭଵିଷ୍ଯସି ଵୃଷପର୍ଵଣଃ ସମୀପେ ଽସୌ ଶକ୍ଯୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତ୍ଵଯା ଦ୍ଵିଜଃ
‘ଶୀଘ୍ର ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଠାରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆଣ। ତୁମେ ଯଜ୍ଞର ଭାଗ ପାଇବ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୃଷପର୍ବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ରହୁଛନ୍ତି; ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ।’
ରକ୍ଷତେ ଦାନଵାଂସ୍ତତ୍ର ନ ସ ରକ୍ଷତ୍ଯଦାନଵାନ୍ ତମ୍ ଆରାଧଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ନାନ୍ଯଃ କଶ୍ଚିଦୃତେ ତ୍ଵଯା
‘ସେଠାରେ ସେ ଦାନବମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେକୁ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ତୁମ୍ବାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।’
ଦେଵଯାନୀ ଚ ଦଯିତା ସୁତା ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ତାମ୍ ଆରାଧଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ନାନ୍ଯଃ କଶ୍ଚନ ଵିଦ୍ଯତେ
‘ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଝିଅ ଦେବୟାନୀ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ତୁମ୍ବାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ସମର୍ଥ ନାହିଁ।’
ଶୀଲଦାକ୍ଷିଣ୍ଯମାଧୁର୍ଯୈର୍ ଆଚାରେଣ ଦମେନ ଚ ଦେଵଯାନ୍ଯାଂ ତୁ ତୁଷ୍ଟାଯାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ତାଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଧ୍ରୁଵମ୍
‘ଶିଳ, ଦାନଶୀଳତା, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ, ଆଚରଣ ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଦେବୟାନୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ତୁମେ ପାଇପାରିବ।’
ତଦା ହି ପ୍ରେଷିତୋ ଦେଵୈଃ ସମୀପେ ଵୃଷପର୍ଵଣଃ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସ ପ୍ରାଯାଦ୍ ବୃହସ୍ପତିସୁତଃ କଚଃ
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ପଠାଇଥିବାରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କଚ ‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି କହି ବୃଷପର୍ବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ତ୍ଵରିତୋ ରାଜନ୍ ଦେଵୈଃ ସମ୍ପୂଜିତଃ କଚଃ ଅସୁରେନ୍ଦ୍ରପୁରେ ଶୁକ୍ରଂ ପ୍ରଣମ୍ଯେଦମୁଵାଚ ହ
ହେ ରାଜା, କଚ ଦ୍ରୁତ ଚାଲି ବିଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଅସୁରମାନେର ନଗରରେ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଋଷେର୍ ଅଙ୍ଗିରସଃ ପୌତ୍ରଂ ପୁତ୍ରଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ବୃହସ୍ପତେଃ ନାମ୍ନା କଚେତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ଶିଷ୍ଯଂ ଗୃହ୍ଣାତୁ ମାଂ ଭଵାନ୍
‘ମୁଁ ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷିଙ୍କ ନାତି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସଂତାନ, ଏବଂ କଚ ନାମରେ ପରିଚିତ। ମୋତେ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।’
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚରିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵଯ୍ଯହଂ ପରମଂ ଗୁରୋ ଅନୁମନ୍ଯସ୍ଵ ମାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସହସ୍ରପରିଵତ୍ସରାନ୍
ହେ ପରମ ଗୁରୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଦୟାକରି ମୋତେ ଏହି ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
କଚ ସୁସ୍ଵାଗତଂ ତେ ଽସ୍ତୁ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାମି ତେ ଵଚଃ ଅର୍ଚଯିଷ୍ଯେ ଽହମର୍ଚ୍ଯଂ ତ୍ଵାମ୍ ଅର୍ଚିତୋ ଽସ୍ତୁ ବୃହସ୍ପତିଃ
ହେ କଚ, ତୁମକୁ ଆମ ଘରକୁ ସ୍ବାଗତ। ମୁଁ ତୁମର କଥା ଗ୍ରହଣ କଲି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଦର ସହିତ ସେବା କରିବି, ଏବଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଦର ମିଳୁ।
କଚସ୍ତୁ ତଂ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ତଦ୍ଵ୍ରତମ୍ ଆଦିଷ୍ଟଂ କଵିପୁତ୍ରେଣ ଶୁକ୍ରେଣୋଶନସା ସ୍ଵଯମ୍
କଚ ତାଙ୍କୁ 'ଯେପରି ଆପଣ କହିଛନ୍ତି' ବୋଲି କହି, ଶୁକ୍ର ମାନେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି ବ୍ରତକୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ଵ୍ରତଂ ଚ ଵ୍ରତକାଲଂ ଚ ଯଥୋକ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣତ ଆରାଧଯନ୍ନୁପାଧ୍ଯାଯଂ ଦେଵଯାନୀଂ ଚ ଭାରତ
ସେ ଯେପରି କହାଯାଇଥିଲା, ସେହି ବ୍ରତ ଓ ତାହାର ସମୟକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସେବା କଲେ, ହେ ଭାରତ।
ନିତ୍ଯମାରାଧଯିଷ୍ଯଂସ୍ତାଂ ଯୁଵା ଯୌଵନଗୋଚରାମ୍ ଗାଯନ୍ନୃତ୍ଯନ୍ଵାଦଯଂଶ୍ଚ ଦେଵଯାନୀମତୋଷଯତ୍
ସେ ସଦା ଯୁବତୀ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଖୁସି କରୁଥିଲେ।
ସଂଶୀଲଯନ୍ଦେଵଯାନୀଂ କନ୍ଯାଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଯୌଵନାମ୍ ପୁଷ୍ପୈଃ ଫଲୈଃ ପ୍ରେଷଣୈଶ୍ଚ ତୋଷଯାମାସ ଭାର୍ଗଵୀମ୍
ଯୁବତୀ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସେ ଫୁଲ, ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାମ କରି ଖୁସି କରୁଥିଲେ।
ଦେଵଯାନ୍ଯପି ତଂ ଵିପ୍ରଂ ନିଯମଵ୍ରତଚାରିଣମ୍ ଅନୁଗାଯନ୍ତୀ ଲଲନା ରହଃ ପର୍ଯଚରତ୍ତଦା
ଦେବୟାନୀ ମଧ୍ୟ ସଂଯମ ଓ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତରେ ଗୀତ ଗାଇ ଏବଂ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ପଞ୍ଚ ଵର୍ଷଶତାନ୍ଯେଵଂ କଚସ୍ଯ ଚରତୋ ଭୃଶମ୍ ତତ୍ତତ୍ତୀଵ୍ରଂ ଵ୍ରତଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଦାନଵାସ୍ତଂ ତତଃ କଚମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ କଚ ପଞ୍ଚଶତ ବର୍ଷ ଧରି ନିଷ୍ଠାରେ ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ। ଦାନବମାନେ ତାଙ୍କର କଠିନ ତପସ୍ୟା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ।
ଗା ରକ୍ଷନ୍ତଂ ଵନେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରହସ୍ଯେନମମର୍ଷିତାଃ ଜଘ୍ନୁର୍ ବୃହସ୍ପତେର୍ ଦ୍ଵେଷାନ୍ ନିଜରକ୍ଷାର୍ଥମ୍ ଏଵ ଚ
ବନରେ ଗାଁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା କଚକୁ ଦାନବମାନେ ଗୁପ୍ତରେ ଦେଖି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଘୃଣା କରି ଓ ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ହତ୍ୟା କଲେ।
ହତ୍ଵା ସାଲାଵୃକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରାଯଚ୍ଛଂସ୍ତିଲଶଃ କୃତମ୍ ତତୋ ଗାଵୋ ନିଵୃତ୍ତାସ୍ତା ଅଗୋପାଃ ସ୍ଵନିଵେଶନମ୍
ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି, ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି ନିଆଳି ଓ ଶିଆଳମାନେ ଖାଇବାକୁ ଦେଲେ। ତାପରେ ଗାଁ ଚରାଇବା ଲୋକମାନେ ଗାଁ ଛାଡି ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ତା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରହିତା ଗାସ୍ତୁ କଚେନାଭ୍ଯାଗତା ଵନାତ୍ ଉଵାଚ ଵଚନଂ କାଲେ ଦେଵଯାନ୍ଯଥ ଭାର୍ଗଵମ୍
ବନରୁ ଗାଁ ଫେରିଲେ ଦେଖି, କଚ ସହିତ ଗାଁ ନାହିଁ। ତାପରେ ଦେବୟାନୀ ସମୟ ଦେଖି ଭାର୍ଗବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହୁତଂ ଚୈଵାଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତେ ସୂର୍ଯଶ୍ଚାସ୍ତଂ ଗତଃ ପ୍ରଭୋ ଅଗୋପାଶ୍ଚାଗତା ଗାଵଃ କଚସ୍ତାତ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଆପଣଙ୍କ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ହେଇଗଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇଛି, ପ୍ରଭୁ। ଗାଁ ଚରାଇବା ଲୋକମାନେ ଫେରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କଚ, ବାପା, ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ହତୋ ଧୃତୋ ଵାପି କଚସ୍ତାତ ଭଵିଷ୍ଯତି ତଂ ଵିନା ନୈଵ ଜୀଵାମି ଵଚଃ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ବାପା, କଚ ହତ୍ୟା ହୋଇଛି କିମ୍ବା ଧରାପଡ଼ିଛି। ସେ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ—ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ଅଥେହ୍ଯେହୀତି ଶବ୍ଦେନ ମୃତଂ ସଂଜୀଵଯାମ୍ଯହମ୍ ତତଃ ସଂଜୀଵନୀଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରଯୁକ୍ତ୍ଵା କଚମାହ୍ଵଯତ୍
ତେବେ, 'ଆସ, ଆସ' ବୋଲି ମୁଁ ମୃତକୁ ବଞ୍ଚାଇବି। ଏହିପରି, ସଂଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି, ସେ କଚକୁ ଡାକିଲେ।
ଆହୂତଃ ପ୍ରାଦୁରଭଵତ୍ କଚଃ ଶୁକ୍ରଂ ନନାମ ସ ହତୋ ଽହମିତି ଚାଚଖ୍ଯୌ ରାକ୍ଷସୈର୍ ଧିଷଣାତ୍ମଜଃ
ଡାକାଯାଇ, କଚ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, 'ମୁଁ ରାକ୍ଷସମାନେ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହୋଇଥିଲି, ହେ ଧିଷଣାପୁତ୍ର' ବୋଲି କହିଲେ।
ସ ପୁନର୍ଦେଵଯାନ୍ଯୁକ୍ତଃ ପୁଷ୍ପାହାରେ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ଵନଂ ଯଯୌ କଚୋ ଵିପ୍ରଃ ପଠନ୍ବ୍ରହ୍ମ ଚ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ପୁଣି, ଦେବୟାନୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଫୁଲ ଆଣିବାକୁ, କଚ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବନକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ବେଦ ପଢ଼ୁଥିଲେ।