ପୌରଵୋ ଵଂଶ ଇତ୍ଯେଷ ଖ୍ଯାତିଂ ଲୋକେ ଗମିଷ୍ଯତି ତତଃ ସ ନୃପଶାର୍ଦୂଲଃ ପୂରୁଂ ରାଜ୍ଯେ ଽଭିଷିଚ୍ଯ ଚ
ପୁରୁଙ୍କ ବଂଶ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇବ; ତାପରେ ସେ ରାଜା ପୁରୁଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କଲେ।
କାଲେନ ମହତା ପଶ୍ଚାତ୍ କାଲଧର୍ମମ୍ ଉପେଯିଵାନ୍ ପୂରୁଵଂଶଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁଧ୍ଵମୃଷିସତ୍ତମାଃ ଯତ୍ର ତେ ଭାରତା ଜାତା ଭରତାନ୍ଵଯଵର୍ଧନାଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ସେ କାଳଧର୍ମରେ ଲୀନ ହେଲେ; ମୁଁ ପୁରୁଙ୍କ ବଂଶର କଥା କହିବି—ହେ ଋଷିମାନେ, ଶୁଣ; ଯେଉଁଠାରେ ଭାରତ ବଂଶର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥିଲା।
କିମର୍ଥଂ ପୌରଵୋ ଵଂଶଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ ଭୂତଲେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯାପି ଯଦୋର୍ଵଂଶଃ କିମର୍ଥଂ ହୀଯତେ ଶ୍ରିଯା
ପୁରୁଙ୍କ ବଂଶ କିପରି ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଲା, ଯଦୁଙ୍କ ବଂଶ ଜେଷ୍ଠ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିପରି ଶ୍ରୀରେ ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା?
ଅନ୍ଯଦ୍ଯଯାତିଚରିତଂ ସୂତ ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ ଯସ୍ମାତ୍ତତ୍ପୁଣ୍ଯମାଯୁଷ୍ଯମ୍ ଅଭିନନ୍ଦ୍ଯଂ ସୁରୈରପି
ହେ ସୂତ, ଯୟାତିଙ୍କ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାହାଣୀ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହ, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ, ଆୟୁଦାୟକ ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ଏତଦେଵ ପୁରା ପୃଷ୍ଟଃ ଶତାନୀକେନ ଶୌନକଃ ପୁଣ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରମାଯୁଷ୍ଯଂ ଯଯାତିଚରିତଂ ମହତ୍
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂର୍ବରୁ ଶତାନୀକ ଦ୍ୱାରା ଶୌନକଙ୍କୁ ପଚାରାଯାଇଥିଲା: ଯୟାତିଙ୍କ ମହାତ୍ମା କାହାଣୀ, ଯାହା ପବିତ୍ର, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଆୟୁଦାୟକ।
ଯଯାତିଃ ପୂର୍ଵଜୋ ଽସ୍ମାକଂ ଦଶମୋ ଯଃ ପ୍ରଜାପତେଃ କଥଂ ସ ଶୁକ୍ରତନଯାଂ ଲେଭେ ପରମଦୁର୍ଲଭାମ୍
ଯୟାତି, ଆମ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦଶମ ସନ୍ତାନ; ସେ କିପରି ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭା କନ୍ୟାକୁ ପାଇଲେ?
ଏତଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ଵିସ୍ତରେଣ ତପୋଧନ ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯାଚ୍ଚ ମେ ଶଂସ ପୂରୋର୍ଵଂଶଧରାନ୍ନୃପାନ୍
ହେ ତପସ୍ଵୀ, ମୁଁ ଏହି କଥାଟିକୁ ତୁମ ପାଖରୁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଦୟାକରି ପୁରୁରବାଙ୍କ ବଂଶରେ ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ମୋତେ କହ।
ଯଯାତିରାସୀଦ୍ରାଜର୍ଷିର୍ ଦେଵରାଜସମଦ୍ଯୁତିଃ ତଂ ଶୁକ୍ରଵୃଷପର୍ଵାଣୌ ଵଵ୍ରାତେ ଵୈ ଯଥା ପୁରା
ଯୟାତି ନାମକ ରାଜା ଋଷି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ତେଜ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ସମାନ ଥିଲା। ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଶୁକ୍ର ଓ ବୃଷପର୍ବାନ୍ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଝିଅମାନେ ଦେଇଥିଲେ।
ତତ୍ତେ ଽହଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୃଚ୍ଛତୋ ରାଜସତ୍ତମ ଦେଵଯାନ୍ଯାଶ୍ଚ ସଂଯୋଗଂ ଯଯାତେର୍ନାହୁଷସ୍ଯ ଚ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ତୁମେ ପଚାରିଥିବାରୁ ମୁଁ ଏବେ ନହୁଷର ପୁତ୍ର ଯୟାତି ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କ ଏକତ୍ରତା ବିଷୟରେ କହିବି।
ସୁରାଣାମସୁରାଣାଂ ଚ ସମଜାଯତ ଵୈ ମିଥଃ ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ପ୍ରତି ସଂଘର୍ଷସ୍ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ
ତିନି ଲୋକରେ, ସଚଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ଶାସନ ନିମିତ୍ତେ ପରସ୍ପରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଜିଗୀଷଯା ତତୋ ଦେଵା ଵଵ୍ରୁରାଙ୍ଗିରସଂ ମୁନିମ୍ ପୌରୋହିତ୍ଯେ ଚ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ କାଵ୍ଯଂ ତୂଶନସଂ ପରେ
ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଦେବତାମାନେ ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷିଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପୁରୋହିତ ବାଛିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ କାବ୍ୟ ଉଶନାସଙ୍କୁ ବାଛିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୌ ତାଵ୍ ଉଭୌ ନିତ୍ଯମ୍ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସ୍ପର୍ଧିନୌ ଭୃଶମ୍ ତତ୍ର ଦେଵା ନିଜଘ୍ନୁର୍ଯାନ୍ ଦାନଵାନ୍ ଯୁଧି ସଂଗତାନ୍
ସେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ଏବଂ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ପରସ୍ପର ସହିତ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ଦାନବମାନେକୁ ବଧ କଲେ।
ତାନ୍ପୁନର୍ ଜୀଵଯାମାସ କାଵ୍ଯୋ ଵିଦ୍ଯାବଲାଶ୍ରଯାତ୍ ତତସ୍ତେ ପୁନରୁତ୍ଥାଯ ଯୋଧଯାଂଚକ୍ରିରେ ସୁରାନ୍
କିନ୍ତୁ କାବ୍ୟ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ଦାନବମାନେକୁ ପୁଣି ଜୀବନ ଦେଲେ। ସେମାନେ ପୁଣି ଉଠି ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ଅସୁରାସ୍ତୁ ନିଜଘ୍ନୁର୍ଯାନ୍ ସୁରାନ୍ସମରମୂର୍ଧନି ନ ତାନ୍ସଂଜୀଵଯାମାସ ବୃହସ୍ପତିରୁଦାରଧୀଃ
ଯେତେବେଳେ ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେକୁ ବଧ କଲେ, ଉଦାର ମନ ଥିବା ବୃହସ୍ପତି ସେମାନେକୁ ପୁଣି ଜୀବନ ଦେଲେ ନାହିଁ।
ନ ହି ଵେଦ ସ ତାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଯାଂ କାଵ୍ଯୋ ଵେଦ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ସଂଜୀଵନୀଂ ତତୋ ଦେଵା ଵିଷାଦମଗମନ୍ପରମ୍
ସେ କାବ୍ୟ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଜାଣିଥିଲେ, ସେ ଜ୍ଞାନ ବୃହସ୍ପତି ଜାଣୁନଥିଲେ—ଏହା ହେଉଛି ପୁନର୍ଜୀବନ ଦେବା ଶିକ୍ଷା। ଏହି କାରଣରୁ ଦେବତାମାନେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡିଗଲେ।
ଅଥ ଦେଵା ଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନାଃ କାଵ୍ଯାଦୁଶନସସ୍ତଦା ଊଚୁଃ କଚମୁପାଗମ୍ଯ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପୁତ୍ରଂ ବୃହସ୍ପତେଃ
ତାପରେ କାବ୍ୟ ଉଶନାସଙ୍କ ଭୟରେ ଭୟଭୀତ ଦେବତାମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର କଚଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ।
ଭଜମାନାନ୍ଭଜସ୍ଵାସ୍ମାନ୍ କୁରୁ ସାହାଯ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ ଯାସୌ ଵିଦ୍ଯା ନିଵସତି ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଽମିତତେଜସି
‘ଆମେ ଯେଉଁପରି ତୁମକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଛୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ସହଯୋଗ କର। ସେ ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି।’
ଶୁକ୍ରେ ତାମାହର କ୍ଷିପ୍ରଂ ଭାଗଭାଙ୍ନୋ ଭଵିଷ୍ଯସି ଵୃଷପର୍ଵଣଃ ସମୀପେ ଽସୌ ଶକ୍ଯୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତ୍ଵଯା ଦ୍ଵିଜଃ
‘ଶୀଘ୍ର ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଠାରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆଣ। ତୁମେ ଯଜ୍ଞର ଭାଗ ପାଇବ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୃଷପର୍ବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ରହୁଛନ୍ତି; ହେ ଦ୍ୱିଜ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ।’
ରକ୍ଷତେ ଦାନଵାଂସ୍ତତ୍ର ନ ସ ରକ୍ଷତ୍ଯଦାନଵାନ୍ ତମ୍ ଆରାଧଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ନାନ୍ଯଃ କଶ୍ଚିଦୃତେ ତ୍ଵଯା
‘ସେଠାରେ ସେ ଦାନବମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେକୁ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ତୁମ୍ବାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।’
ଦେଵଯାନୀ ଚ ଦଯିତା ସୁତା ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ତାମ୍ ଆରାଧଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ନାନ୍ଯଃ କଶ୍ଚନ ଵିଦ୍ଯତେ
‘ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଝିଅ ଦେବୟାନୀ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ତୁମ୍ବାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କେହି ସମର୍ଥ ନାହିଁ।’
ଶୀଲଦାକ୍ଷିଣ୍ଯମାଧୁର୍ଯୈର୍ ଆଚାରେଣ ଦମେନ ଚ ଦେଵଯାନ୍ଯାଂ ତୁ ତୁଷ୍ଟାଯାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ତାଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଧ୍ରୁଵମ୍
‘ଶିଳ, ଦାନଶୀଳତା, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ, ଆଚରଣ ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଦେବୟାନୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ତୁମେ ପାଇପାରିବ।’
ତଦା ହି ପ୍ରେଷିତୋ ଦେଵୈଃ ସମୀପେ ଵୃଷପର୍ଵଣଃ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ସ ପ୍ରାଯାଦ୍ ବୃହସ୍ପତିସୁତଃ କଚଃ
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ପଠାଇଥିବାରୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର କଚ ‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି କହି ବୃଷପର୍ବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ତ୍ଵରିତୋ ରାଜନ୍ ଦେଵୈଃ ସମ୍ପୂଜିତଃ କଚଃ ଅସୁରେନ୍ଦ୍ରପୁରେ ଶୁକ୍ରଂ ପ୍ରଣମ୍ଯେଦମୁଵାଚ ହ
ହେ ରାଜା, କଚ ଦ୍ରୁତ ଚାଲି ବିଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଅସୁରମାନେର ନଗରରେ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଋଷେର୍ ଅଙ୍ଗିରସଃ ପୌତ୍ରଂ ପୁତ୍ରଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ବୃହସ୍ପତେଃ ନାମ୍ନା କଚେତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ଶିଷ୍ଯଂ ଗୃହ୍ଣାତୁ ମାଂ ଭଵାନ୍
‘ମୁଁ ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷିଙ୍କ ନାତି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସଂତାନ, ଏବଂ କଚ ନାମରେ ପରିଚିତ। ମୋତେ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।’
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚରିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵଯ୍ଯହଂ ପରମଂ ଗୁରୋ ଅନୁମନ୍ଯସ୍ଵ ମାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସହସ୍ରପରିଵତ୍ସରାନ୍
ହେ ପରମ ଗୁରୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ଦୟାକରି ମୋତେ ଏହି ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
କଚ ସୁସ୍ଵାଗତଂ ତେ ଽସ୍ତୁ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାମି ତେ ଵଚଃ ଅର୍ଚଯିଷ୍ଯେ ଽହମର୍ଚ୍ଯଂ ତ୍ଵାମ୍ ଅର୍ଚିତୋ ଽସ୍ତୁ ବୃହସ୍ପତିଃ
ହେ କଚ, ତୁମକୁ ଆମ ଘରକୁ ସ୍ବାଗତ। ମୁଁ ତୁମର କଥା ଗ୍ରହଣ କଲି। ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଦର ସହିତ ସେବା କରିବି, ଏବଂ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଦର ମିଳୁ।
କଚସ୍ତୁ ତଂ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ତଦ୍ଵ୍ରତମ୍ ଆଦିଷ୍ଟଂ କଵିପୁତ୍ରେଣ ଶୁକ୍ରେଣୋଶନସା ସ୍ଵଯମ୍
କଚ ତାଙ୍କୁ 'ଯେପରି ଆପଣ କହିଛନ୍ତି' ବୋଲି କହି, ଶୁକ୍ର ମାନେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି ବ୍ରତକୁ ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ଵ୍ରତଂ ଚ ଵ୍ରତକାଲଂ ଚ ଯଥୋକ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣତ ଆରାଧଯନ୍ନୁପାଧ୍ଯାଯଂ ଦେଵଯାନୀଂ ଚ ଭାରତ
ସେ ଯେପରି କହାଯାଇଥିଲା, ସେହି ବ୍ରତ ଓ ତାହାର ସମୟକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସେବା କଲେ, ହେ ଭାରତ।
ନିତ୍ଯମାରାଧଯିଷ୍ଯଂସ୍ତାଂ ଯୁଵା ଯୌଵନଗୋଚରାମ୍ ଗାଯନ୍ନୃତ୍ଯନ୍ଵାଦଯଂଶ୍ଚ ଦେଵଯାନୀମତୋଷଯତ୍
ସେ ସଦା ଯୁବତୀ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଖୁସି କରୁଥିଲେ।
ସଂଶୀଲଯନ୍ଦେଵଯାନୀଂ କନ୍ଯାଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଯୌଵନାମ୍ ପୁଷ୍ପୈଃ ଫଲୈଃ ପ୍ରେଷଣୈଶ୍ଚ ତୋଷଯାମାସ ଭାର୍ଗଵୀମ୍
ଯୁବତୀ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସେ ଫୁଲ, ଫଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାମ କରି ଖୁସି କରୁଥିଲେ।