ଏହି ପବିତ୍ର ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଧ୍ଧ, ପାପ ନାଶକ, ଜୀବନଦାୟୀ ଏବଂ ଶୁଭ ମାନାଯାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମଲୟ ପର୍ବତରେ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇନଥିଲା—ଏହା ହେଉଛି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ହୋମ ଓ ଅର୍ପଣ ଆଦି ପୂଜା ପ୍ରଥାର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପାଖ୍ୟାନ। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି କଥା ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପଢିବା ହୋଇଥାଏ, ସେଉଁଠି ଜଣେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ପିତୃୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ଦୁଃଖ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ନାଶ ହୁଏ। ଏହି କଥା ଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ ଯଶସ୍ବୀ, ମହାପାପ ନାଶକ; ଏହି କଥାକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଓ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀ ମନ୍ୟେ ଏହାକୁ ପିତୃୟ ପୂଜାର ମହିମା ଭାବରେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି, ଗ୍ୟାନୀ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ୟକ୍ତି, ସୋମ କିପରି ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କର ନାୟକ ହେଲେ? ଏବଂ ତାଙ୍କର ବଂଶର କେଉଁ ରାଜାମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ? ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶାନୁସାରେ ଅତ୍ରି ଅନୁତ୍ତମ ନାମକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ହେଉଥିଲା। ଏହି ତପସ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା, ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ଦୁଃଖ ନାଶ କରିଥିଲା; ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏବଂ ଅତିତୀର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଇଥିଲା। ଏହି ଶାନ୍ତିଦାୟକ ତତ୍ତ୍ୱ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ, ତାହାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ପରମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ଉମାଙ୍କର ପତି, ଉମା ସହିତ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାର ନେତୃତ୍ୱ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଏକ ଅଂଶରୁ, ସୋମ ଶିଶୁ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରୁ ଜଳର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଶ୍ମି ଭାବରେ ତଳକୁ ବହିଲା, ଯାହା ଚାନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଲା। ପୁତ୍ର ଅଭିଲାଷାରେ, ଦିଗ୍ଦେବତାମାନେ ଏହି ରଶ୍ମିକୁ ନାରୀର ରୂପରେ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ; ଏହି ରଶ୍ମି ତାଙ୍କର ଗର୍ଭରେ ଅଣ୍ଡାଭୂତ ହୋଇ ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲା। ଦିଗ୍ଦେବତାମାନେ ଏହି ଅଣ୍ଡକୁ ଧାରଣ କରିପାରିଲେନି, ତେଣୁ ତାହାକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ; ପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଅଣ୍ଡକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଏକତ୍ର କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଏକ ଯୁବକ ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧା ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କଲେ; ଏକ ହଜାର ଘୋଡା ଯୁକ୍ତ ରଥରେ ବସାଇ, ବ୍ରହ୍ମା, ଯେଉଁଠି ବେଦର ଶକ୍ତି ରହିଛି, ସୋମକୁ ତାଙ୍କ ଜଗତକୁ ନେଇଗଲେ। ଏଠି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଘୋଷଣା କଲେ, “ଏହି ଜଣେ ଆମର ପ୍ରଭୁ ହେଉନ୍ତୁ।” ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଓ ଔଷଧିମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ସୋମ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସୋମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଶ୍ମି ଦେଖାଗଲା; ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରୁ ଦେବୀୟ ଔଷଧିମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତେଣୁ, ସୋମଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ସଦା ରାତିରେ ଅଧିକ ରହିଥାଏ; ଏପରି, ସୋମ ଔଷଧିମାନଙ୍କର ନାୟକ ହେଲେ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ନାୟକ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ପ୍ରଥମ ପକ୍ଷରେ ସଦା ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ତାପରେ, ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ସୋମଙ୍କୁ ସୁନ୍ଦର ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ରୂପରେ ବିଶିଷ୍ଟ ସପ୍ତାଇଶଟି କନ୍ୟା ଦେଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରଶ୍ମି ଥିଲା। ସୋମ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ଦଶ ହଜାର ଗୁଣା ହଜାର ପଦ୍ମର ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହାପରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାରାୟଣ ହରି, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, କହିଲେ: “ଏକ ଵର ଚୟନ କର।” ତେଣୁ, ସୋମ ଏହି ଵର ଚୟନ କଲେ: “ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ରର ଲୋକକୁ ବିଜୟ କରିବି; ମୋ ଗୃହରେ ଉପଭୋଗକାରୀମାନେ ମୋ ରୁପରେ ପ୍ରକାଶ ହେଉନ୍ତୁ। ମୋ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପ୍ରଧାନ ପୁଜାରୀ ହେଉନ୍ତୁ; ଶିବ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଆମର ରକ୍ଷକ ହେଉନ୍ତୁ।” ନାରାୟଣ କହିଲେ, “ତଥାସ୍ତୁ।” ତେଣୁ, ସୋମ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହିତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ଅତ୍ରି ହୋତା, ଭୃଗୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଗାତା ହେଲେ। ସୋମ ବ୍ରହ୍ମାର ପଦ ବା ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅର୍ଜନ କଲେ; ହରି ନିଜେ ନିର୍ଦେଶକ ହେଲେ, ସନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞର ସଭ୍ୟ ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଲେ। ସେଠାରେ, ଦଶ ଵିଶ୍ୱେଦେବ ଚମସ ଓ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୁଜାରୀ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ତିନି ଲୋକ ଯଜ୍ଞ ଦକ୍ଷିଣା ସ୍ୱରୂପ ପୁଜାରୀମାନେ ପାଇଲେ। ଯଜ୍ଞ ଅଭିଷେକ ଶେଷରେ, ନଉ ଦେବୀମାନେ, କାମବାଣର ଆଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ସୋମଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାରାୟଣକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ସିନିବାଳୀ କର୍ଦମକୁ, ଦ୍ୟୁତି ବିଭାବାସୁକୁ, ତୁଷ୍ଟି ଅକ୍ଷୟ ଧାତାକୁ ଛାଡିଦେଲେ। ପ୍ରଭା ପ୍ରଭାକରକୁ, କୁହୁ ହବିଷ୍ମତକୁ, କୀର୍ତି ଜୟନ୍ତକୁ, ଓ ଵସୁ ମାରିଚି କଶ୍ୟପକୁ ଛାଡିଦେଲେ। ଧୃତି ପିତା ଓ ନନ୍ଦିକୁ ଛାଡି, ସୋମଙ୍କୁ ନିଜର ମନ ଦେଇଦେଲେ; ସୋମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରାଗ କଲେ। ଏପରି ତାଙ୍କର ପତିମାନେ ଅନ୍ୟାୟ ଭୋଗିଥିଲେ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଶାପ କିମ୍ବା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଶୋଧ ନିଅନ୍ତି ପାରିଲେନି। ଏହିପରି, ସୋମ ଦଶ ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ଶାସନ କରି, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଲଭ ଏକାଧିକାର ଅର୍ଜନ କଲେ, ଏବଂ ସପ୍ତ ଲୋକର ଏକମାତ୍ର ନାୟକ ହେଲେ। ଏକ ଦିନ, ଉଦ୍ୟାନରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ, ସୋମ ତାରାକୁ ଦେଖିଲେ—ତାରା ଅନେକ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ତାଙ୍କର ଅଂଗ ଚୌଡ଼ା ନିତମ୍ଭ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ଉରୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳ, ଏପରି ନାରୀ ଯାହା ଫୁଲ ଭଙ୍ଗିବାରେ ମଧ୍ୟ କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ। ତାରା, ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆଚାର୍ୟ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ, ଚମତ୍କାର ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଚକ୍ଷୁମାନେ ସହିତ, କାମବାଣରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ, ରତିରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ତାଙ୍କର କେଶ ଧରି ତାରାକୁ ନେଇଗଲେ।