ପ୍ରଭାତରୁ ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହାରେ ତିନିଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଛି; ଏହିପରେ ରହିଛି ତିନିଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଫର୍ନୁନ୍, ତାପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ତିନିଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ପରେ ଅପରାହ୍ନ ଆସେ। ସନ୍ଧ୍ୟା କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ତିନିଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରେ ହୁଏ, ଏହି ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା 'ରାକ୍ଷସୀ' ସମୟ ଭାବରେ ଜଣାଶୁଣା ଓ ସମସ୍ତ ନିୟମରେ ନିଷିଦ୍ଧ। ଏଭଳି ଦିନରେ ସଦା ପନ୍ଦରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଥାଏ; ଏହିପାଇଁ ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ 'କୁଟପ' ସମୟ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, ଏହି ସମୟରେ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଅତିଶୟ ପ୍ରଶଂସିତ, କାରଣ ଏହା ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। କୁଟପ ଭାବରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ତଳୱାର ଦେଉଳ, ନେପାଳୀ ଚଦର, ଚାନ୍ଦି, ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ, କଳା ତିଳ, ଗାଈ ଓ ଅଷ୍ଟମ ପୌତ୍ର—ଏହି ଏଟିକୁ କୁଟପ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଏହି ଏଟି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅବମାନିତ, ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ଏହିପାଇଁ ଏହି କୁଟପ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କୁଟପ ପରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଚାରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ମୋଟେ ପାଞ୍ଚଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ପିତୃପୂଜା ପାଇଁ ଉଚିତ ସମୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। କୁଶା ଓ କଳା ତିଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଦେବତାମାନେ ଏହି ଦୁଇକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ ଭାବରେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି। ତୀର୍ଥରେ ବସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଦର୍ଭା ହାତରେ ଧରି, ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ; ଏପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଶିଷ୍ଟ ହୁଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ଏକ ହାତରେ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ; ତର୍ପଣ ପାଇଁ ସଦା ଦୁଇ ହାତ ଦେଇବା ନିୟମ। ଏହି କ୍ରିୟା ପବିତ୍ର, ଶୁଧ୍ଧିକର, ଜୀବନ ଦାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ; ମଲୟ ପର୍ବତରେ ପୂର୍ବରୁ ଏହା କହାଯାଇନଥିଲା—ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅର୍ପଣର ବିବରଣୀ। ଏହି ବିବରଣୀ ଏକଥର ଶୁଣିଲେ କିମ୍ବା ପଠିଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ହୋଇଜାଏ। ପିତୃପୂଜା ସମୟରେ ଏହା ତୀର୍ଥବାସୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବା ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବେ ନାଶ କରିବା ପାଇଁ। ଏହି ବିବରଣୀ ଶୁଧ୍ଧ, କୀର୍ତ୍ତିର ଧାତୁ, ଏବଂ ପୁରୁଷଙ୍କ ମହାପାପ ନାଶକ; ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି—ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହାକୁ ପିତୃପୂଜାର ମହିମା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହିପରେ ପ୍ରସ୍ନ ଆସିଲା—'ହେ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞ, ସୋମ କିପରି ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କ ନାୟକ ହେଲେ? ତାଙ୍କର ବଂଶର କେଉଁ ରାଜାମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ?' ଦୀର୍ଘ ଅତୀତରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଅତ୍ରି ଅନୁତ୍ତମ ନାମକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ। ଏହି ତପସ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦୁଃଖ ନାଶ କରିଥିଲା, ଏହି ତପସ୍ୟା ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏବଂ ଅତୀତ ତତ୍ତ୍ୱ। ଏହି ତପସ୍ୟା ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରଷ୍ଟିରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଏହାର ବିଶିଷ୍ଟତା ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଋଷିମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ। ଉମାଙ୍କ ପତି ଶିବ, ଉମା ସହ ଏହି ତପସ୍ୟାକୁ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଲେ; ତାଙ୍କର ଅଂଶରୁ ଏକ ଶିଶୁ ଭାବରେ ସୋମ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରୁ ଜଳ ଜନ୍ମା ଏକ ତେଜ ତଳକୁ ଅବତରିଲା, ଯାହା ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରକାଶରେ ସମସ୍ତ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଜଗତକୁ ଉଜାଗର କଲା। ପୁତ୍ର ଚାହିଁ, ଦିଗ୍ଦେବତାମାନେ ଏହି ତେଜକୁ ନାରୀ ରୂପରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏହା ତାଙ୍କର ଗର୍ଭରେ ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ରହିଲା। ଏହି ଗର୍ଭ ଭାରକୁ ସହିପାରିଲେନି, ଦିଗ୍ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ; ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଗ୍ରହଣ କରି ଏକତ୍ର କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଅଭିଜାତ ଶିଶୁକୁ ଯୁବକ ଭାବରେ ଗଠନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ଯୋଧା; ଏହିପରେ ତାଙ୍କୁ ହଜାର ଘୋଡା ଦେଇ ରଥରେ ବସାଇଲେ, ବେଦର ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇ ନିଜ ଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଘୋଷଣା କଲେ—'ଏହି ଜଣେ ଆମ ନାୟକ ହେଉ।' ଋଷି, ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଔଷଧୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ସୋମ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଉଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କରୁ ଅଧିକ ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହି ତେଜରୁ ପୃଥିବୀରେ ଦେବୀ ବୃକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପାଇଁ ତାଙ୍କର ତେଜ ସଦା ରାତିରେ ଅଧିକ ହୁଏ; ଏଭଳି ସୋମ ଔଷଧୀମାନଙ୍କର ନାୟକ ହେଲେ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କର ନାୟକ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ। ବେଦର ସାର ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳର ତେଜ—ଏହି ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ସଦା ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ, ସୋମକୁ ସୁନ୍ଦର ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ସ୍ୱଭାବର ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ୍ ରୂପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟମୟ ଅଟୁଟ୍ ରୂପରେ ସୋମକୁ ସତେଇ ଜନୀ ଦେଇଥିଲେ। ସୋମ, ବିଷ୍ଣୁ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦଶ ହଜାର ଗୁଣା ହଜାର ପଦ୍ମ ତୁଳ୍ୟ ତପସ୍ୟା କଲେ। ତାପରେ, ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ ହରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ—'ବର ଚୟନ କର।' ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା, ଏପରି କହିଲେ। ସୋମ ଏହି ବର ଚୟନ କଲେ—'ମୁଁ ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକକୁ ଜୟ କରିପାରିବି; ମୋର ଗୃହରେ ଉପଭୋଗକାରୀମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହେଉ।' 'ମୋର ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ ଦେବମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୂଜାରୀ ହେଉ; ଶିବ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଆମର ରକ୍ଷକ ହେଉ।' 'ତଥାସ୍ତୁ' କହି, ସୋମ ବିଷ୍ଣୁ ସହ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ଅତ୍ରି ହୋତ୍ରୀ, ଭୃଗୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଉଦ୍ଗାତ୍ରୀ ଭାବରେ ଥିଲେ। ସୋମ ବ୍ରହ୍ମା ତାଲକୁ ଉପାଧି ଲାଗିଲେ; ହରି ନିଜେ ନିର୍ଣ୍ଣୟକାରୀ ଭାବରେ ଥିଲେ, ସନକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ରାଜସୂୟର ଅଙ୍ଗସଦସ୍ୟ ଭାବରେ ଥିଲେ। ସେଠାରେ, ଦଶ ଵିଶ୍ୱଦେବ କାମସ୍ ଓ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ତିନି ଲୋକ ପୂଜାରୀମାନେ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଭାବରେ ନେଇଥିଲେ। ଅଭିଷେକ ଶେଷରେ, ନଉ ଦେବୀ, ତାଙ୍କର ଦେହ କାମବାଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସୋମଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମୀ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସିନିବାଲୀ କର୍ଦ୍ଦମକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଦ୍ୟୁତି ଭିଭାସୁକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ତୁଷ୍ଟି ଅବିନାଶୀ ଧାତାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।