ଏହି କଥାରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ମହିମା କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି । ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ହେଉଛି ବସୁପ୍ରଦା ଓ ଚାଗଳାଣ୍ଡ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠାରେ ପିତୃପିଣ୍ଡ ଦେଲେ ମହାପରିଣତି ଲାଭ ହୁଏ । ଏହିପରି ବଦରୀ ତୀର୍ଥ, ଗଣ ତୀର୍ଥ, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ ଓ ଶକ୍ରତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅଛନ୍ତି । ଶ୍ରୀପତିଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ରୈବତକ ତୀର୍ଥ, ଶାରଦା ତୀର୍ଥ ଓ ଭଦ୍ରକାଳେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଏଉଁ ମହତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ । ବୈକୁଣ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଓ ଭୀମେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥରେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମହାଫଳ ମିଳେ । ମାତୃଗୃହ ତୀର୍ଥ, କରବୀରପୁର, କୁଶେଶୟ ଓ ଗୌରୀ ଶିଖର ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ । ନକୁଳେଶ ତୀର୍ଥ, କର୍ଦମଳା, ଦିଣ୍ଡିପୁଣ୍ୟ, ପୁଣ୍ଡରୀକପୁର ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଅଛି । ସପ୍ତ ଗୋଦାବରୀ ତୀର୍ଥ ଓ ସର୍ବତୀର୍ଥେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ, ଯେଉଁଠି ଅନନ୍ତ ଫଳ ପାଇଁ ପିତୃପିଣ୍ଡ କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଏଠାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଦିଆଯାଇଛି । ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁଣ ଏକ ମାନବ ଦ୍ୱାରା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ସ୍ୱୟଂ ବାଣୀର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ସେଥିରେ ଅସମର୍ଥ । ତଥାପି, ସତ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ, ଦୟା ଏକ ତୀର୍ଥ, ନିଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଘୋଷିତ; ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଘରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥ ଅବସ୍ଥିତ । ଏହି ତୀର୍ଥରେ କୃତ ପିତୃପିଣ୍ଡ କୋଟିଗୁଣ ଫଳଦାୟକ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ତେଣୁ ଏଠି ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ । ଏକ ଦିନରେ ପ୍ରଭାତ, ପୂର୍ବାହ୍ନ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ଓ ଅପରାହ୍ନ ମିଶି ୧୫ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଥାଏ । ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳ ମଧ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଭକ୍ତ, ଏହି ସମୟରେ ପିତୃପିଣ୍ଡ କରିବା ନିଷିଦ୍ଧ, କାରଣ ଏହାକୁ ରାକ୍ଷସୀ ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଦିନର ଏଠିରେ ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କୁଟପ ସମୟ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହେବାରୁ ଏଠି ଆରମ୍ଭ କଲେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ । ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ତିକ୍ତ ଭାଣ୍ଡ, ନେପାଳୀ କମ୍ବଳ, ରୌପ୍ୟ, ଦର୍ଭା ଘାସ, କୃଷ୍ଣ ତିଳ, ଗାଈ ଓ ଅଷ୍ଟମ ପୌତ୍ର—ଏହି ଆଠଟି କୁଟପ ବୋଲି ପରିଚିତ; ଏହି ଆଠଟି ପାପଦାୟକ ଓ ନିନ୍ଦିତ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ । କୁଟପ ପରେ ଚାରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମିଶି ପାଞ୍ଚଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ପିତୃପିଣ୍ଡ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ । କୁଶ ଓ କୃଷ୍ଣ ତିଳ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଦେବତାମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଟି ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । ତୀର୍ଥରେ ବସିଥିବା ଲୋକେ ଦର୍ଭା ହାତରେ ଧରି ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି କ୍ରମରେ ପିତୃପିଣ୍ଡ କରାଯିବା ଉଚିତ । ପିତୃପିଣ୍ଡ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସମୟରେ ଏକ ହାତରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ତର୍ପଣ ସମୟରେ ସଦା ଦୁଇ ହାତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ନିୟମ । ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କ୍ରିୟା ପବିତ୍ର, ପାପ ନାଶକ, ଜୀବନଦାୟକ ଓ ଶୁଭଦାୟକ । ପୂର୍ବେ ମଲୟ ପର୍ବତରେ ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା କେହି କହିନଥିଲେ । ଏହି ତୀର୍ଥ ଓ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟର ମହିମା ଯିଏ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପଢ଼ିବା, ସେ ଶୁଭ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରେ । ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ଏହି କଥା ତୀର୍ଥବାସୀ ଲୋକେ କହିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଅପମଙ୍ଗଳ ନାଶ ହୁଏ । ଏହି ଶୁଭ କଥା ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର, କୀର୍ତ୍ତିଦାୟକ ଓ ମହାପାପନାଶକ; ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହି ମହିମାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଭାବରେ କୁହନ୍ତି । ଏଉଁବେଳେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—"ହେ ଶାସ୍ତ୍ରବିଦ୍, କେମିତି ସୋମ ପିତୃମାନଙ୍କର ନାୟକ ହେଲେ? ତାଙ୍କ ବଂଶର କେଉଁ ରାଜାମାନେ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କଲେ?" ଏହାର ଉତ୍ତର ଦେଉଥିବା କଥା ଏପରି: ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଅତ୍ରି ଋଷି ଅନୁତ୍ତମ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା କଲେ । ଏହି ତପସ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲା, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନାଶ କରୁଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ତପସ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲା । ଏହି ଶାନ୍ତି ଦାୟକ ତପସ୍ୟା ମହାର୍ଷିମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରିଥିଲେ । ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ପାର୍ବତୀପତି ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀ ସାଙ୍ଗରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଇଥିଲେ । ସେଠାରୁ ତାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ସୋମ ଶିଶୁ ଭାବେ ଜନ୍ମିଲେ । ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁରୁ ଜଳର ଆଭା ତଳକୁ ଝରିଲା, ଯାହାର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହେଲା । ଦିଗ୍ଦେବତାମାନେ ପୁଏ ଆଶାକରି, ଏହି ଆଭାକୁ ନାରୀ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏହା ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ତିନି ଶତ ବର୍ଷ ରହିଲା । ଏହି ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଗର୍ଭକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ଏକତ୍ର କଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଏକ ଯୁବକ ଭାବେ ତିଆରି କଲେ, ସମସ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରିଥିବା ଏକ ଶୂରବୀର; ଏବଂ ଏକ ହଜାର ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ ରଥରେ ବସାଇ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ । ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଘୋଷଣା କଲେ—"ଏହିଯିଏ ଆମ ପ୍ରଭୁ ହେଉନ୍ତୁ ।" ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଔଷଧିମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ; ସୋମ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମାନେ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ । ଏହି ସ୍ତୁତି ସମୟରେ ସୋମଙ୍କୁ ଅଧିକ ତେଜ ଦେଖାଦେଲା; ସେଇ ତେଜରୁ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧିମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ତେଣୁ ରାତିରେ ସୋମଙ୍କ ତେଜ ସଦା ବଢ଼ିଯାଏ; ଏପରି ସୋମ ଔଷଧିମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ । ବେଦର ସାର ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳର ତେଜ ଦ୍ୱିପକ୍ଷରେ ବଢ଼ିଓ କମିଯାଏ । ପ୍ରଚେତସଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ, ସୋମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଶୋଭାମୟୀ ସୁନ୍ଦର ୨୭ ଝିଅ ଦାନ କଲେ । ଏହିପରି ସୋମ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ଦଶ ହଜାର ହଜାର ପଦ୍ମ ସମାନ ତପସ୍ୟା କଲେ ।