ପୂର୍ବକାଳରେ, ପୁଷ୍କର ନାମକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏହିପରି ଶାଳଗ୍ରାମ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ସୋମପାନ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ବୈଶ୍ୱାନର ନିବାସ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସାରସ୍ୱତ ତୀର୍ଥ, ସ୍ୱାମିତୀର୍ଥ, ଏବଂ ମଲଂଦରା, କୌଶିକୀ, ଚନ୍ଦ୍ରିକା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବିଦର୍ଭା କିମ୍ବା ବୈରା, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ପୟୋଷ୍ଣୀ, ଉତ୍ତର ଦିଗର କାଭେରୀ ନଦୀ ଏବଂ ଜାଳନ୍ଧର ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ପିତୃକର୍ମ କଲେ, ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ପିଣ୍ଡ ଅନନ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି ଲୋହଦଣ୍ଡ ଏବଂ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ମିଳେ। ଗଙ୍ଗା ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ସଂଯୋଗ, ଶୁଭ ତୀର, କୁବ୍ଜାଭ୍ର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଉର୍ବଶୀ ଚର ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର। ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଋଣମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଏଠି ପିତୃକର୍ମ କଲେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ। ଅଟ୍ଟହାସ ତୀର୍ଥ, ଗୌତମେଶ୍ୱର, ବସିଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ତା’ପରେ ହାରିତ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତ, କୁଶାବର୍ତ୍ତ, ହୟତୀର୍ଥ, ପିଣ୍ଡାରକ ଏବଂ ଶଂଖୋଦ୍ଧାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଘଣ୍ଟେଶ୍ୱର, ବିଳ୍ବକ, ନୀଳପର୍ବତ, ଧରଣୀତୀର୍ଥ ଏବଂ ରାମତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଅଶ୍ୱତୀର୍ଥ ଏଠାରେ ପିତୃକର୍ମ ଓ ଦାନ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ବେଦଶିରସ୍ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଅଘବତୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର। ବସୁପ୍ରଦ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଛାଗଳାଣ୍ଡ ତୀର୍ଥରେ ପିତୃକର୍ମ କଲେ ଉଚ୍ଚତମ ଦଶା ମିଳେ। ବଦରୀ ତୀର୍ଥ, ଗଣ ତୀର୍ଥ, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ଶକ୍ରତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର। ଶ୍ରୀପତି ତୀର୍ଥ, ରୈବତକ ତୀର୍ଥ, ଶାରଦା ତୀର୍ଥ, ଭଦ୍ରକାଳେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈକୁଣ୍ଠ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଭୀମେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥରେ ପିତୃକର୍ମ କଲେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେ। ମାତୃଗୃହ ତୀର୍ଥ, କରବୀରପୁର, ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୁଶେଶୟ ଏବଂ ଗୌରୀଶିଖର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ନକୁଳେଶ ତୀର୍ଥ, କର୍ଦମଳା, ଦିଣ୍ଡିପୁଣ୍ୟ, ପୁଣ୍ଡରୀକପୁର ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର। ସପ୍ତ ଗୋଦାବରୀ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ସର୍ବତୀର୍ଥେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥରେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ପିତୃକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସାରାଂଶ ଏଠି ଦିଆଯାଇଛି। ସ୍ୱୟଂ ବାଣୀର ଇଶ୍ୱର ମଧ୍ୟ ଏମିତି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମାନବ କିପରି କରିପାରିବେ? ସତ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ, ଦୟା ଏକ ତୀର୍ଥ, ଦମନ ଏକ ତୀର୍ଥ; ଘରେ ଘରେ, ଏବଂ ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି ବୋଲି କହାଯାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥମାନେ ପିତୃକର୍ମ କଲେ ଦଶ ଲକ୍ଷ ଗୁଣା ଫଳ ମିଳେ। ତେଣୁ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ତୀର୍ଥରେ ପିତୃକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତ, ପୂର୍ବାହ୍ନ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ତା’ପରେ ଅପରାହ୍ନ ଆସେ। ସାଂଧ୍ୟା ମଧ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତର ହୁଏ; ଏହି ସମୟରେ ପିତୃକର୍ମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ରାକ୍ଷସୀ ସମୟ ବୋଲି ନିନ୍ଦିତ। ଦିନରେ ସଦା ପନ୍ଦର ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଥାଏ; ଏହାର ଅଷ୍ଟମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କୁଟପ ସମୟ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ଏହି ସମୟରେ ପିତୃକର୍ମ ଆରମ୍ଭ କଲେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ତୀଖା ଭାଣ୍ଡ, ନେପାଳୀ କମ୍ବଳ, ଚାଁଦି, ଦର୍ଭା, କଳା ତିଳ, ଗାଈ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ପୌତ୍ର—ଏହାକୁ କୁଟପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଆଠଟିକୁ ପାପ ଓ ନିନ୍ଦିତ ମନାଯାଏ, ଏହା ଦୁଃଖଦାୟିକା। ତେଣୁ ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ କୁଟପ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କୁଟପ ପରେ ଚାରି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଏକୁଣା ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଧରି ପିତୃକର୍ମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ। କୁଶ ଓ କଳା ତିଳ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ପିତୃକର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅତି ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ତୀର୍ଥବାସୀମାନେ ଦର୍ଭା ଧରି ତିଳ ମିଶିତ ଜଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏପରି କରିଲେ ପିତୃକର୍ମ ସଫଳ ହୁଏ। ପିତୃକର୍ମରେ ଏକ ହାତରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ତର୍ପଣ ପାଇଁ ସଦା ଦୁଇ ହାତ ବ୍ୟବହାର କରିବା ନିୟମ। ଏହି ପବିତ୍ର କ୍ରିୟା ଶୁଧ୍ଧିକର, ଜୀବନଦାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ; ପୂର୍ବକାଳରେ ମଲୟ ପର୍ବତରେ ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା କହାଯାଇନଥିଲା—ଏହି ତୀର୍ଥ ଓ ତୀର୍ଥକର୍ମର ମହିମା। ଏହି କଥା ଯିଏ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପାଠ କରେ, ସେ ଧନ୍ୟ ଓ ଶ୍ରୀମାନ୍ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି। ପିତୃକର୍ମ ସମୟରେ ତୀର୍ଥବାସୀମାନେ ଏହି ମହିମା କଥା କହିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନାଶ ହୁଏ। ଏହା ପବିତ୍ର, କୀର୍ତ୍ତିର ଧନ, ମହାପାପ ନାଶକ; ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି—ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହିକୁ ପିତୃକର୍ମର ମହିମା ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏବେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ସୋମ କିପରି ପିତୃମାନଙ୍କ ଇଶ୍ୱର ହେଲେ? ତାଙ୍କ ବଂଶର କେଉଁ ରାଜାମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ? ଏହାର ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଅତ୍ରି ଋଷି ଅନୁତ୍ତମ ନାମକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯାହା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲା। ଏହି ତପସ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନାଶ କରିଥିଲା; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଶାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିରାଜିତ, ଏହାର ମହିମା ଓ ତପସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଉମାଙ୍କ ନାଥ ଶିବ, ଉମାଙ୍କ ସହିତ ଏହି ତପସ୍ୟାର ଅଧିଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଅଂଶରୁ ସୋମ ଶିଶୁ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଜଳର ଉତ୍ସରଣ ହେଲା, ଯାହାର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପ୍ରଭା ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଦେଲା।