ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ମନ ହେଉଛି ଏକାଦଶ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା କ୍ରିୟା ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ। ଏହାର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏହାର ଅଂଶ ଭାବରେ ବିବେଚିତ, ଏବଂ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏହାକୁ ସେମାନଙ୍କର ରୂପ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯେହেতୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଦେହରେ ବିରାଜିତ, ଏହି ଶରୀରକୁ 'ଦେହ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ଦେହ ସହିତ ଏକତା ହୋଇଥିବାରୁ, ଜୀବକୁ 'ଶରୀରୀ' ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ମନ, ସୃଷ୍ଟିର ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ। ଆକାଶର ପରିଣାମରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ। ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଅଗ୍ନିର ପରିଣାମରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ଓ ରୂପ ନେଲା; ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ପରିଣାମରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ଅଛି। ରସର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହାର ପ୍ରଧାନ ଗୁଣ ହେଉଛି ରସ; ଏବଂ ଗନ୍ଧର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ପାଞ୍ଚ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ। ପୃଥିବୀର ପ୍ରଧାନ ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ; ଏହି ଅତିଶୟ ବୁଦ୍ଧି ଅଟୁଟ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ, ପଞ୍ଚବିଂଶତି ପୁରୁଷ ଏହି ସଂସାରକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରି, ଏହି ଜୀବାତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି; ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟର ଶରୀରକୁ ଛବିଶ ତତ୍ତ୍ୱର ମିଶ୍ରଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେହେତୁ ଏହା ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏହି ବିଧିକୁ କପିଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସାଂଖ୍ୟ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରପଞ୍ଚର ରଚନା କଲେ। ତାପରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସାବିତ୍ରୀକୁ ହୃଦୟରେ ବସାଇଲେ ଏବଂ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ; ତାହାପରେ, ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିବା ସ୍ନାନ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେ ତାଙ୍କ ଅର୍ଧାଙ୍ଗକୁ ନାରୀ ରୂପେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଧାଙ୍ଗକୁ ପୁରୁଷ ରୂପେ ତିଆରି କଲେ। ସେ ନାରୀ ହେଉଛନ୍ତି ଶତରୂପା, ଯାହାକୁ ସାବିତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ହେ ଶତୃତାପନ, ସେ ଶତରୂପା ସାରସ୍ୱତୀ, ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣୀ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନିଜ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ଝିଅକୁ ନିଜ କନ୍ୟା ଭାବେ ବିଚାର କଲେ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖି, ପ୍ରଜାପତି ମନରେ କାମବାଣରେ ବିଧୁର ହେଲେ—"ହଃ, ଏହି ସୌନ୍ଦର୍ୟ! ହଃ, ଏହି ସୌନ୍ଦର୍ୟ!" ବୋଲି ପ୍ରଜାପତି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହା ଦେଖି, ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ସନ୍ତାନମାନେ "ଭଉଣୀ!" ବୋଲି ଡାକିଲେ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କେବଳ ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଉପରେ ରହିଲା। ପୁଣିପୁଣି ସେ "ହଃ, ଏହି ସୌନ୍ଦର୍ୟ!" ବୋଲି କହି, ବନ୍ଦନା କରି ତାଙ୍କୁ ଆଉ ଏକଥର ଦେଖିଲେ। ଶତରୂପା ଲଜ୍ଜାରେ, ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ପୁଅମାନଙ୍କ ଆଗରେ ତାଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବଞ୍ଚିବା ପାଇଁ, ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଏହା ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦହିଣପଟେ ଏକ ଅଶ୍ୱେତ ଓ ଚମତ୍କୃତ ମୁହଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ପଶ୍ଚିମ ପଟେ ଆଉ ଏକ ଚମତ୍କୃତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ମୁହଁ ଦେଖାଦେଲା। ବାମପଟେ ତୃତୀୟ ମୁହଁ ଦେଖାଦେଲା, ଯେଉଁଥି ଆସକ୍ତିରେ ପୀଡିତ; ତାଙ୍କ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆଉ ଏକ ମୁହଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଶତରୂପା ଉପରକୁ ଉଠି, ଆଉ ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଜିଜ୍ଞାସାବଶତଃ ଦେଖିଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏହି ତପସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟିକୁ ନିମିତ୍ତ କରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ, ନିଜ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଅଭିଗମ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ସେ ସମସ୍ତ କୃତ୍ୟ ନଶ୍ୱର ହୋଇଗଲା; ତାପରେ, ସେ ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପାଇଁ ଶିର ଉପରେ ପଞ୍ଚମ ମୁହଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ସେହି ମୁହଁକୁ ଜଟା ଦ୍ୱାରା ଢାକିଦେଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ଜନିତ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: "ତୁମେ ସମସ୍ତେ ସୃଷ୍ଟି କର—ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କର।" ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ସେମାନେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପରେ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ବନ୍ଦନା କରି ରହିଗଲେ। ବିଶ୍ୱାତ୍ମା ତାପରେ ନିର୍ଦୋଷ ଶତରୂପାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ସହିତ ଗଭୀର କାମନାରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ଲଜ୍ଜାବନ୍ଧନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପଦ୍ମ ଗୃହରେ ତାଙ୍କ ସହ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଏହିପରି ଏକଶଏ ଦେବବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେମିତି ଚାଲିଲା; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ତାଙ୍କୁ ଏକ ପୁଅ ହେଲେ—ସେ ହେଉଛନ୍ତି ମନୁ। ସେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ସେ ବିରାଟ୍ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ରୂପ, ଗୁଣ ଓ ସ୍ୱଭାବର ସାମ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ସେ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ। ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ପୁଅ ହେଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବୃତ୍ତିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏବଂ ବୈରାଜ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କୁ ସପ୍ତ ଓ ପୁଣି ଅନ୍ୟ ସପ୍ତ ପୁଅ ହେଲେ। ସେମାନେ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଆଦି ନାମରେ, ବ୍ରହ୍ମା ସମ ରୂପରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଆଦି ନେତୃତ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଆପଣ ବର୍ତ୍ତମାନ ସପ୍ତମ ମନୁ। ଏହି ସମ୍ପର୍କ ଦେଖି, ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା: "ହାୟ, ଏହି ନିଜ ଜନ୍ମର ମିଳନ କିପରି ହେଲା? କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି କ୍ରିୟାରେ କିପରି ଦୋଷୀ ହେଲେ ନାହିଁ?" ଏବଂ "କିପରି ଏକେ ବଂଶରେ ବିବାହ ସମ୍ଭବ ହେଲା?"—ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ରଜୋଗୁଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପଲବ୍ଧିର ଅତୀତ, ଏବଂ ଏହାର ଶରୀରୀ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପଲବ୍ଧିର ଅତୀତ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଦିବ୍ୟ ତେଜରୁ ଗଠିତ, ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନରୁ ଉପଜିଛି; ମାନବ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିହେବ ନାହିଁ। ଯେପରି ସର୍ପ ନିଜ ପଥ ଜାଣନ୍ତି, ଦିବ୍ୟ ପକ୍ଷୀ ଆକାଶ ଜାଣନ୍ତି, ସେପରି କେବଳ ଦେବତାମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ଗତି ଜାଣନ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ନୁହଁନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ନିଜର କୌଣସି କର୍ମକୁ ଉଚିତ-ଅନୁଚିତ ଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତିନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ; ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏପରି ବିଚାର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।