ଏହି କଥାରେ କୁହାଯାଏ, କିଛି ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ଆଗରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟକୁ ରଖି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଏହି ଭାବକୁ ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ଏପରି କହନ୍ତି। ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତପସ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଦୃଢ଼, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରନ୍ତି। ଯୋଗ ବିନା କୌଣସି ସିଦ୍ଧି ନାହିଁ, ସିଦ୍ଧି ବିନା କୌଣସି କୀର୍ତ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ଜଗତରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି କୀର୍ତ୍ତିର ମୂଳ ନାହିଁ, ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ କୌଣସି ତପସ୍ୟା ନାହିଁ। ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏବଂ ପଞ୍ଚ ଭୂତଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ—ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାଠାରୁ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା ଆଉ କ’ଣ ଅଛି? ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟା ରଖି, କିନ୍ତୁ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଛାଡିନାହିଁ; ନିଷ୍ଠା ବିନା ବ୍ରତ ଧରିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ବିନା ଆଚରଣ—ଏହି ତିନିଟି କୃତ୍ୟ କପଟତା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ। ଯେଉଁଠି ନାରୀ, ସଂଯୋଗ ଓ ଭାବ ବିକାର ନାହିଁ, ସେଠି କିପରି ଦୂଷିତି? ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କର ମନରୁ ମନୋଜ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଯଦି ତୁମେ ନିଜକୁ ଜାଣ, ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଅଛି, ତେବେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମନସ୍ପୁତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କର। ଯେଉଁ ମନର ଗର୍ଭ, ତାହାକୁ ତପସ୍ୱୀମାନେ ନିର୍ମାଣ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ତପସ୍ୱୀ ବ୍ରତରେ ମୁକ୍ତ, ସେଠାରେ ନା ସଂଯୋଗ ଅଛି, ନା ବୀଜ। ତୁମେ ଯାହା ନିଷ୍କପଟ ଭାବରେ କହିଲ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଛାଡ଼ି, ମୋତେ ଲାଗୁଛି ଯେଉଁଠି ଶୁଭ ଲୋକ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତଥାପି ମନ୍ଦ ଲୋକଙ୍କ ପରି। ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ମନର ଦ୍ରବ୍ୟରେ ତିଆରି କରି, ଅଗ୍ନି ଭିତରେ ତପସ୍ୟାର ତୀବ୍ରତା ଦେଇ, ନିଜ ଦେହରୁ ସଂଯୋଗ ବିନା ପୁତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରିବି। ଏହି ଭିନ୍ନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ, ମୁଁ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବି, ଯେପରି ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦହିଯିବାକୁ ଚାହିଁ। ତପସ୍ୟାରେ ଦ୍ରବ୍ୟମାନ୍ୟ ହୋଇ, ଜଙ୍ଘାକୁ ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନିରେ ରଖି, ଏକ ଦରଭା ଘାସ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଜଙ୍ଘା ମାନ୍ଦାଣ୍ଡ ପରି ଘସିଲେ, ଏବଂ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ହଠାତ୍ ତାଙ୍କର ଜଙ୍ଘା ଭେଦି, ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକରେ ବେଢ଼ାଇଥିବା, ଇନ୍ଦନ ବିନା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଏକ ପୁତ୍ର—ଅଗ୍ନି—ପୃଥିବୀକୁ ଦହିବାକୁ ଚାହିଁ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ଜଙ୍ଘା ଭେଦି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି, ଯାହାକୁ ଔର୍ବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତିନି ଲୋକକୁ ଦହିବାକୁ ଚାହିଁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ଦିନେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଇ, ତାଙ୍କର ଭୋକରେ କ୍ଷୀଣ ଶବ୍ଦରେ ପିତାକୁ କହିଲେ: “ପିତା, ଭୋକ ମୋତେ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି; ମୋତେ ଜଗତ୍ ଭକ୍ଷଣ କରିବା ପାଇଁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ।” ତାଙ୍କର ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଛୁଇଁ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ତାପ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଦହାଇ, ସେଉଁଠି ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନି ବୃଦ୍ଧି ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଔର୍ବ ଋଷିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, କହିଲେ: “ତୁମର ପୁତ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ଏବଂ ଜଗତ୍ ପ୍ରତି କୃପା ଦେଖାଅ।” “ତୁମର ଏହି ପୁତ୍ର ପାଇଁ ମୁଁ ଏକ ଉତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ ଦେବି। ଏହା ନିଶ୍ଚିତ, ମୋର କଥା ଶୁଣ। ମୁଁ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ଆଜି ପ୍ରଭୁ ମୋ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ କୃପା। ଯେତେବେଳେ ଉଚିତ ସମୟ ଆସିବ, ପିତୃମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଅର୍ପଣରେ ତୁମ ପୁତ୍ର ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ, ଏବଂ ସେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିବେ। ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ କେଉଁଠି ହେବ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ କ’ଣ? ପ୍ରଭୁ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ସବୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବେ। ତାଙ୍କର ନିବାସ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ରହେ, ସେଠି ହେବ; ମୋର ଗର୍ଭ ହେଉଛି ଜଳ, ଯେଉଁଠି ପିଇଲେ ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ମିଳିବ। ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସଦା ପାଣି ପିଇଥିଲି, ସେଠି ମୁଁ ଏହି ଅର୍ପଣ ତୁମ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଦେଉଛି, ସେଠି ତାଙ୍କର ନିବାସ ହେବ।" "ଏହାପରେ, ଯେତେବେଳେ ଯୁଗର ସମାପ୍ତି ହେବ, ମୁଁ ଏବଂ ଏହି ଅଗ୍ନି ଏକାସାଥି ଘୁରିବା, ଯେଉଁମାନେ ସନ୍ତାନ ବିନା, ସେମାନଙ୍କର ପିତୃ ଋଣ ମୁଚିବାକୁ। ଏହି ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଭକ୍ଷଣ କରି, ମୋର ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଦେବତା, ଅସୁର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଦହନ କରିବା ପାଇଁ।" ଅଗ୍ନି କହିଲେ, “ଏହିପରି ହେଉ,” ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶିଖାରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ପିତାଙ୍କୁ ଆଲୋକ ଦେଇ, ସମୁଦ୍ରର ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷି, ଔର୍ବ ଅଗ୍ନିର ତେଜ ଦେଖି, ନିଜ-ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଦେଖି, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଶରୀର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନମି, କହିଲେ: “ଭଗବତ୍, ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସାମ୍ନାରେ ଘଟିଛି; ତୁମ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ମହାମୁନି, ସ୍ୱୟଂ ପିତାମହ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ମୋତେ ଜାଣ, ମୁଁ ତୁମ ପୁତ୍ର ଓ ତୁମର ଦାସ, ଯଦି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ଭବ। ଏବେ ଦେଖ, ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମ ପୂଜାରେ ନିୟୋଜିତ; ଯଦି ମୁଁ ବିଫଳ ହେଉଛି, ତେବେ ଏହି ହାର ମୋର। ମୁଁ ଧନ୍ୟ, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ଗୁରୁ ଭାବେ ଏଠି ଅଛ; ଏହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଧର୍ମବାନ୍, ଆଜି ମୋତେ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।" "ମୋ ପୁତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ଏହି ମାୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କର; ଏହା ଅଗ୍ନିରୂପୀ, ଇନ୍ଦନ ବିନା, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଅପରାଜିତ। ଏହା ତୁମ ଗୋତ୍ରକୁ ସଂଯମ କିମ୍ବା ରକ୍ଷା କରିବ, ତୁମ ସମ୍ବନ୍ଧୀମାନେ ରକ୍ଷିତ, ଶତ୍ରୁମାନେ ଦହିଯିବେ।" ଏଭଳି କହି, ସେ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ପ୍ରଥମ ଋଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଏବଂ ଦୈତ୍ୟପତି ନିଜ କାମ ସାଧି, ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ଏହି ମାୟା, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ଔର୍ବ ଋଷିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଦୈତ୍ୟ ପରାଜିତ ହେଲେ, ଏହି ଶକ୍ତି ଅକ୍ରିୟ ହେଲା—ଏହି କଥାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; କାରଣ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ତାଙ୍କ ନିଜେ ଅପରାଜିତ କରିଥିଲେ।