ଦୈତ୍ୟ ସେନା ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅବିବେକଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ସେମାନଙ୍କର ତେଜସ୍ୱିତା ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଗଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ପଖ କଟା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଲେ। ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କର ମହାନ ନାୟକ, ଏକ ଅନ୍ଧକାର ମେଘ ଭଳି ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଗଲେ, ଏମିତି ଲାଗିଲା ଯେ ଦେବତାଙ୍କୁ ହନନ କରୁଥିବା କୌଣସି ଶକ୍ତି ଏହି ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଇଛି। ତାପରେ ମାୟା ଏକ ଭୟଙ୍କର ତମୋମୟ ମାୟା ତିଆରି କଲେ, ଯାହା ଔର୍ବ ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳିଲା, ଏହି ଅଗ୍ନି କଳ୍ପାନ୍ତର ଅନ୍ତିମ ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ମାୟା ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ଭୟାନକ ଭାବରେ ପଡ଼ିଲା, ଦୈତ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଉପରେ ଉଠିଗଲେ। ଦେବତାମାନେ ଏହି ଔର୍ବ ମାୟା ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଶିତଳତା ଓ ଜଳ ଦେଇଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳକୁ ଶରଣ ନେଲେ। ଦେବମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ପିଡ଼ିତ ଓ ମନ ହରାଇ, ଏବଂ ଅତି ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରେ, ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ। ଏହିପରି ସମୟରେ, ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିବାବେଳେ ଓ ମାୟାରେ ଢାକିଯାଇଥିବା ସେନା ଦେଖି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ୟୋଗରେ ବରୁଣ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ: "ଏକଦା, ଇନ୍ଦ୍ର, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କୁ ଜନ୍ମଦେଇଥିବା ଔର୍ବ ନାମକ ମହାମୁନି ଅତି ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ତେଜସ୍ୱିତାରେ ଦୀପ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ। ସେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ଦେବମୁନି ଓ ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦାନବମହାରାଜ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ତେଜସ୍ୱୀ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଧର୍ମମୟ ଭାବେ କହିଲେ: 'ମହାନ ଋଷି, ଋଷିମାନଙ୍କ ବଂଶରେ ଆମେ ମୂଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଇଛୁ। ତୁମେ ଏକା ଅଛ, ପୁତ୍ର ନାହିଁ, ତୁମ ବଂଶରେ ଆଉ କେହି ନାହାନ୍ତି। ତୁମେ ଯୁବାବସ୍ଥାରୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରି, କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଛ।' 'ଏ ମୁନି, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଥିବା ଋଷିମାନେ ଅନେକ ବଂଶ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଦେହ ଏକା ଅଛି, ପୁତ୍ର ନାହିଁ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ଆମ ବଂଶ ମୂଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ପ୍ରଜାପତି ସମ ତପସ୍ଵୀ, ଏଉଁ ତେଜସ୍ୱୀ ଅଛ। ତେଣୁ, ତୁମ ବଂଶ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କିଛି କର, ତୁମ ତପସ୍ୟା ଶକ୍ତିରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦେହ ତିଆରି କର।' ଏପରି ଶୁଣି, ସେ ଋଷି ଭିତରେ ଘାତ ପାଇ, ତାଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହି ଅପମାନ କରିଲେ: 'ପୁରାତନ ଋଷିମାନଙ୍କ ଧର୍ମ ଏହିପରି ଥିଲା—ଋଷିମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୁଞ୍ଜି, ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।' 'ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଯଦି ଭଲ ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ତେବେ ଏହି ଚିନ୍ତା ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିତ କରିପାରେ। ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମୀମାନେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଆମ ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ପାଇଁ ତପସ୍ୟା ଶ୍ରେଷ୍ଠ।' 'ଜଳାଶ୍ରୟୀ, ବାୟୁଭକ୍ଷୀ, ଦନ୍ତଘାଟୀ, ପର୍ଣ୍ଣପେଷୀ, ଏବଂ ପଞ୍ଚତାପୀ—ଏହିମାନେ ଅତି କଠିନ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ଵିତୀୟ ପଦ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି।' 'ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ନିର୍ମିତ ହୁଏ; ଏହିପରି କଥା ଜାଣିଥିବା ଲୋକେ ପରଲୋକରେ କହନ୍ତି।' 'ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାରେ ବସିଥାଏ, ତପସ୍ୟା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାରେ ବସିଥାଏ; ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସନ୍ତି।' 'ଯୋଗ ଛାଡ଼ି କୌଣସି ସିଦ୍ଧି ନାହିଁ, ସିଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି କୌଣସି କୀର୍ତ୍ତି ନାହିଁ; ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କୌଣସି କୀର୍ତ୍ତି ନାହିଁ, ନାହିଁ କୌଣସି ତପସ୍ୟା।' 'ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଗ୍ରହ କରେ, ପଞ୍ଚ ଭୂତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ—ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଣସି ତପସ୍ୟା ନାହିଁ।' 'ଜଟା ଧାରଣ କରି, କିନ୍ତୁ ସଂଯୋଗ ନ କରି, ବ୍ରତ ଧରି କିନ୍ତୁ ନିଶ୍ଚୟ ନ ରଖି, ଚରିତ୍ର ରଖି, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟା ନ ରଖି—ଏହି ତିନି ହେଉଛି କୃତ୍ରିମତା।' 'ଏଠାରେ ନାରୀ କେଉଁଠି, ସଂଯୋଗ କେଉଁଠି, ଭାବନାର ବିକ୍ଷୋଭ କେଉଁଠି? ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ମନ ଦ୍ୱାରା ମନସ ପୁତ୍ର ତିଆରି କରିଥିଲେ।' 'ଯଦି ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସମର୍ଥ, ତେବେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଭଳି ମନସ୍ପୁତ୍ର ତିଆରି କର।' 'ମନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଗର୍ଭ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ମୁନିମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ସଂଯୋଗ ବା ବୀଜ ନାହିଁ।' 'ତୁମେ ଏଠାରେ ଯେ କଥା ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ କହିଲ, ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ମୋତେ ଲାଗିଲା ଏହି କଥା ଭଲ ଲୋକ କହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପବିତ୍ର ଲୋକଙ୍କ କଥା ଭଳି।' 'ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ, ମନୋମୟ ତେଜ ଦ୍ୱାରା, ନିଜ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ପୁତ୍ର ତିଆରି କରିବି, ସଂଯୋଗ ଛାଡ଼ି।' 'ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର ଉପାୟରେ ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିବି, ଯେପରି ନିଜେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଦହି ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛି।' ଏହି ତପସ୍ୟାରେ ଅନୁଗତ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କ ଉରୁକୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଇ, ଏକ କୁଶ ଦ୍ୱାରା ଉରୁକୁ ମନ୍ଥନ କଲେ, ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ପାଇଁ। ହଠାତ୍ ତାଙ୍କ ଉରୁ ଭେଦି, ଏକ ଅଗ୍ନିମୟ, ଇନ୍ଦ୍ଧନ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଦହିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ପୁତ୍ର ଅଗ୍ନି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ଉରୁ ଫାଟି, ଏହି ଭୟାନକ ଅଗ୍ନି, ଯାହାକୁ ଔର୍ବ ବୋଲାଯାଏ, ତିନି ଲୋକକୁ ଦହିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଭଳି ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେ ଅଗ୍ନି, ଜନ୍ମ ମାତ୍ରେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କ୍ଷୁଦାରେ କ୍ଷୀଣ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ: "ପିତା, ମୋତେ ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୁଦା ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ମୋତେ ଜଗତ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଦିଅ।" ସେ ଅଗ୍ନି ତାଳମାଳ ଲଗାଇ, ଦଶଦିଗନ୍ତରେ ଜ୍ୱଳି, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଦହିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ।