ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ ଶକ୍ତି, ଯାହା ପଞ୍ଚଭାଗରେ ବିଭଜିତ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ରାନ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ସେଇ ପ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ସାତଟି ଶରୀର ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିବେଶିତ ହୋଇ, ତିନି ଲୋକକୁ ଆବୃତ କରି ଚାଲିଥିଲା। ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତିକର୍ତ୍ତା, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସାତଟି ସ୍ୱର ମାନେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସଦା ବାଣୀରେ ସ୍ତୁତିତା ହୁଅନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚେତନା, ଶରୀରହୀନ, ବାୟୁର ଦ୍ରୁତ ଗତି, ଶବ୍ଦ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ଏହି ବାୟୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଜୀବନ ଶକ୍ତି, ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଉଦିତ ହୋଇ, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି, ମେଘମାନଙ୍କ ବିରୁଦ୍ଧରେ ବହିଥିଲେ। ମାରୁତମାନେ, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ବିଦ୍ୟାଧର ଦଳ, ଚମକୁଥିବା ତଳୱାର ନେଇ ଖେଳ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ନଗ ଛାଡି ମାନ୍ୟ ମାନେ ଲୁଚିଯିବା ପରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ତୀବ୍ର ଜଳ ବିଷ ଉତ୍ପାଦନ କରି, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶରେ ଗତି କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ବିଶାଳ ଓ ଖୋଲା ଥିଲା। ପର୍ବତ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ଶତାଧିକ ଗଛ ନେଇ, ଦେବମାନେ ଦୈତ୍ୟ ସେନାକୁ ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ଆଗେଇ ଆସିଥିଲେ। ସେଇ ଦେବତା ହ୍ରୀଷୀକେଶ, ପଦ୍ମନାଭ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ—ଏ ଜଗତର ନାଥ, ଯାହାର ପଥ କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ଅନ୍ଧକାର ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଯୋନିର ଉତ୍ସ, ମଧୁ ହନ୍ତା, ହବିଭୋକ୍ତା, ଯଜ୍ଞରେ ନିବେଶିତ; ତାଙ୍କର ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ଭୂମି, ଜଳ, ଆକାଶ ଓ ପ୍ରାଣୀ; କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ଶାନ୍ତିଦାୟକ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ। ଅମରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁ ହନ୍ତା, ଚକ୍ର ଓ ଗଦା ଧାରୀ, ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ନାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଜ୍ଵଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ବାମ ହାତରେ ବଡ଼ ଗଦା ଧରି, ଯାହା ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ନାଶକ, କାଳୀର ଆକୃତି, ଶତ୍ରୁ ନାଶ ଦାୟକ ଅଟୁଟ ଶକ୍ତି। ଅନ୍ୟ ହାତରେ, ଶେଷନାଗ ଦ୍ୱଜ ଧାରୀ, ଶାର୍ଂଗ ଧନୁଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲେ। କଶ୍ୟପ ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱିଜପୁତ୍ର, ନାଗ ଭକ୍ତା, ବାୟୁଠୁ ବେଶି ଦ୍ରୁତ ଗତି, ଆକାଶ ଉଡ଼ିବା ପକ୍ଷୀ, ସେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିଲେ। ମୁଁହରେ ନାଗରାଜ ରଖି, ଅମୃତ ଆରମ୍ଭରୁ ମୁକ୍ତ, ସେ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ପରି ଉତ୍କଳିତ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଵଳ ହେଲେ। ଦେବ-ଦୈତ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପ୍ରତାପ ପ୍ରମାଣିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହେଲେ, ଅମୃତ ଅନ୍ୱେଷଣରେ। ତିନି ମୁଣ୍ଡ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ କୁଣ୍ଡଳ ଧାରୀ, ବିଭିନ୍ନ ପିଙ୍ଗଳ ପ୍ରମାଣ ଶୁଭ୍ର ପରିଧାନ ଧାରଣ କରି, ଖଣିଜ ଭରିତ ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଚାଉଁ ଓ ଉତ୍କଳିତ ଶୋଭା ଚେଷ୍ଟ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳ ଆଲୋକ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ନାଗର ମଣି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଦୁଇ ଶୁଭ୍ର ଓ ପିଙ୍ଗଳ ପକ୍ଷ, ଆକାଶକୁ ଆଛାଦିତ କରି, ବର୍ଷାକାଳରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ମେଘ ପରି ହେବା ପ୍ରମାଣ। ନୀଳ, ଲାଲ୍ ଓ ହଳଦୀ ବ୍ୟାନର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏକ ତିବ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆକୃତିର ଆଶ୍ରୟ। ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରଭୁ, ଅରୁଣଙ୍କ ଭାଇ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ—ଆକାଶ ଚାରୀ ପକ୍ଷୀରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଗେଇ ଆସିଥିଲେ। ଦେବମାନେ ଓ ତପସ୍ୱୀମାନେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶବ୍ଦରେ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ। ଏହି ସଭା, ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନ, ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜା ଓ ଦେବରାଜ ଉପସ୍ଥିତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ ପରି ବିଶାଳ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜି, ଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା। ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସେନା, ଜୟୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆଛାଦିତ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉଦ୍ଧାର ହେଲା। ବ୍ରିହସ୍ପତି କହିଲେ, "ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ," ଉଶନାସ୍ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ଦାନବ ଦଳର ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ।" ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନା ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଭୟାନକ ସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦେବ ଓ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଜୟ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଦାନବମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ, ବିଭିନ୍ନ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇ, ପର୍ବତ ପର୍ବତ ଲଗାଇ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ। ଦେବ-ଦୈତ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ହେଲା, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଅଭିମାନ ଓ ବିନମ୍ରତାର ମିଶ୍ରଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଚାରିପାଖରେ ରଥ ବିଭକ୍ତ, ହାତୀ ଆଗେଇ, ତଳୱାର ଧାରୀ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ି, ଗଦା, ଅଣ୍ଡା ଓ ଧନୁଷ ମାନେ ଚାଲିଥିଲେ; ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଭୟାନକ ହୋଇ, ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଭରି, ଜଗତକୁ ଭୟଭୀତ କରି, ଯୁଗ ଶେଷର ବିନାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ହାତରେ ଲୋହା ଗଦା ଓ ପର୍ବତ ଫିଙ୍ଗି, ଦାନବମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ। ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ବିଶାଳ ଶକ୍ତିରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଅନ୍ତିମ ହେଉଥିଲା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଅସ୍ତ୍ର ଓ ବାଣର ଆଘାତରେ, ଲୋହା ଗଦାରେ ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗି, ଦିତିପୁତ୍ରମାନେ ଚେଷ୍ଟ ଭାଙ୍ଗି, ଦେବମାନେ ଚିହ୍ନ ଦେଇ ଚାଲିଯିବା, ରକ୍ତ ପ୍ରବାହ ହେଉଥିଲା। ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ମାନେ ଦେବମାନେ ଉପରେ ବର୍ଷି, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ମାୟାରେ ଦେବମାନେ ଅସହାୟ ହେଲେ, ଚଳିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଦେବମାନଙ୍କ ସେନା, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତ୍ରହୀନ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରି, ଜୀବନହୀନ ଆକୃତି ନେଇଥିଲେ। ବିଶାଳ ଚକ୍ଷୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ଧନୁଷରୁ ଆସୁଥିବା ଭୟାନକ ବାଣକୁ ବଜ୍ରରେ କାଟି, ଦୈତ୍ୟ ସେନାକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଥିଲେ। ପ୍ରମୁଖ ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବ ସେନାକୁ ବିନାଶ କରି, ତାହାକୁ ତମସିକ ଅସ୍ତ୍ରର ଜାଳରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆଛାଦିତ କରିଥିଲେ। ପୁରୁହୂତ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଭୟାନକ ଅନ୍ଧକାରରେ, ସେମାନେ ଏକାଉଁପାଉଁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଦେବମାନଙ୍କ ଯାନ ମଧ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ମାୟାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବମାନେ ଉଦ୍ୟମ କରି, ଅନ୍ଧକାରରେ ଆଛାଦିତ ଦୈତ୍ୟ ନେତାମାନଙ୍କ ଶରୀରକୁ ପ୍ରହାର କରିଥିଲେ।