ଏହି ଉତ୍କଳିତ ଆଦିକଥାରେ, ଚାରିପାଦ ଜୀବଜନ୍ତୁ, ସୁଗନ୍ଧି ଗାଈ ଓ ଶୁପର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏହି ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଜନ୍ମ ଦେବୀ ବିନତା ଦେଲେ। ଦେବୀ କଦ୍ରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାହାଡ଼ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ବୃଦ୍ଧି ହେଇଥିଲା, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା ମହାରାଜ। ଏହା ପରେ, ମହାତ୍ମା ପୌଷ୍କରର ଅବତାର ହେଲା; ମୁଁ, ଦ୍ୱୈପାୟନ, ତୁମକୁ ପୌଷ୍କରର ଅବତାର ବିବରଣା କରିଛି। ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ, ବିଷ୍ଣୁ, ହରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପର୍ଯ୍ୟାୟ କ୍ରମରେ ଉପଦେଶ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି କେହି ଏହି ପ୍ରମୁଖ ପୁରାଣକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ପବିତ୍ର କାଳରେ ଶୁଣିଥାଏ, ସେ ପାସ୍ତି ରାଗ ହୀନ ହୋଇ ଜଗତର ଉତ୍ତମ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିଥାଏ। ଯେଉଁଠି କେହି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚାରି ପ୍ରକାରର ଉପାୟ—ଦୃଷ୍ଟି, ମନ, କଥା, କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା—ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ, କୃଷ୍ଣ ସେଉଁଠି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଥାଏ। ଏହିପରି ଶ୍ରବଣ ଓ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଶାସନ ଲାଭ କରିଥାଏ, ଦରିଦ୍ର ଉତ୍ତମ ଧନ ପାଏ, ଅल्पାୟୁ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୀର୍ଘାୟୁ ହୋଇଥାଏ, ଏବଂ ପୁତ୍ର ଆଶା କରିଥିବା ପିତା ପୁତ୍ର ଲାଭ କରିଥାଏ। ଯଜ୍ଞ, ବେଦ, ଆଶା ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ତପସ୍ୟା ଲାଭ ହୁଏ; ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ନାନା ପୁଣ୍ୟ ଓ ଧନ ପାଏ। ଯେଉଁଠି କେହି ଏହି ହରିଙ୍କ ପୌଷ୍କରକା ପାଠ କରିଥାଏ, ସେ ତାଙ୍କ ଏଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯାହା ଚାହେଁ, ପ୍ରଭୁ ଦେଇଥାଏ। ହେ ରାଜା, ଏହି ଅବତାର ଶୁଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ କୌଣସି ଅପମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ; ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କ ପୌଷ୍କରକା ଅବତାର ତୁମକୁ ବ୍ୟାସଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିଲା। ଏବେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟତା ଓ ହରିଙ୍କ ରୂପ କୃତୟୁଗରେ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ଭାବରେ, ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣ ଭାବରେ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ, ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ଶୁଣ। ଏହି ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରବଳ ଓ ଗୁଢ଼; ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଭୂତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଘଟଣା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ କହିବି। ଅପ୍ରକାଶ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ରୂପେ ବସିଥିବା ଶ୍ରୀମନ୍ ନାରାୟଣ ଅନନ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଅବିନାଶୀ ଉତ୍ସ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ। ଏହି ନାରାୟଣ ହରି ଭାବେ ଅବିନାଶୀ; ସେ ବ୍ରହ୍ମା, ବାୟୁ, ସୋମ, ଧର୍ମ, ଶକ୍ର, ବୃହସ୍ପତି ଭାବରେ ଅବତାର ନେଇଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ସେ ଆଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏହି ବିଷ୍ଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଛୋଟ ଭାଇ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ଦୟାରୁ ଆଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଦେବମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ—ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ। ଏହିପରି ମହାପ୍ରଭୁ ପ୍ରାକ୍ ଯୁଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସେଠାରେ ମନୁମାନେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ତମ ବଂଶଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେହି ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କୁ ଅନେକ ରୂପରେ ଏକାଳ ପରମ୍ପରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କର୍ମ କଥା କହିବି, ଯାହା ଲୋକମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। କୃତୟୁଗରେ ବୃତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ହେବା ପରେ, ତିନି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତାରକାମୟ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ସେଠି, ଭୟଙ୍କର ଦାନବମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଜୟ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ, ଯକ୍ଷ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ହରାଇଦେଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ, ଦୂର୍ବଳ, ଅସ୍ତ୍ର ଶୂନ୍ୟ ଦେବମାନେ ମନରେ ରକ୍ଷାକାରୀ ଚିନ୍ତା କରି, ନାରାୟଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ନିର୍ବା ଅଙ୍ଗାର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମେଘ ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଗଲା। ଭୟଙ୍କର ମେଘମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭରି, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି, ପ୍ରତିଉତ୍ପାଦ ଶକ୍ତିରେ ଆପସରେ ଟକ୍କର ଦେଲେ, ବାୟୁ ସହିତ ଗୁଞ୍ଜିଗଲେ। ଉତ୍କଳିତ ଜଳ, ତଡ଼ିତ, ବଜ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଓ ଅପଶକୁନ ଦେଖାଗଲା, ଆକାଶ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯାଉଥିବା ଭଳି ଦେଖାଗଲା। ଏହିପରି ହେବାରେ ହଜାର ଉଲ୍କା ତଳି ପଡ଼ିଲା, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ଦେବମାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ତଳିଯାଇ ଉପରେ ଉଠିଗଲା। ଚାରି ଯୁଗର ଶେଷରେ, ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ଭୟରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ, ଆକୃତିମାନେ ତାଙ୍କ ଆକୃତି ହରାଇଦିଅନ୍ତି, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଅନ୍ଧକାର ଓ ନିର୍ବା ଦେଖାଯାଏ; କିଛି ଚିହ୍ନଟ ହେଉନାହିଁ, ଦଶ ଦିଗ ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ। ତାପରେ କାଳୀ ଏକ ରୂପ ନେଇ, କାଳର ମେଘରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ; ଆକାଶ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଯାଏ, ସମସ୍ତ କିଛି ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକିଯାଏ। ତାପରେ, ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ହାତରେ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ମାସ୍ତକୁ ଧରି, ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ—ହରି, ନୀଳ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେହରେ। ତାଙ୍କ ରୂପ ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି, ଚୁଲ ମେଘ ତନ୍ତୁ ଭଳି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ଏକ କଳା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ। ତାଙ୍କ ଶରୀର ଧୂଆଁ ଓ ଛାୟା ଭଳି କଳା, ଶୁଯାମ୍ବର ପରିଧାନ କରି, ଗଳିଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ, ଯୁଗ ଶେଷର ଅଗ୍ନି ଭଳି ଉତ୍କଳିତ। ଚାରିଗୁଣା ବଡ଼ ଶୋଭାମୟ କନ୍ଧ, ମୁକୁଟରେ ଚୁଲ ଢାକି, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଅସ୍ତ୍ରରେ ଶୋଭିତ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକି, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଉଚ୍ଚ, ନନ୍ଦକ ତଳୱାର ହାତରେ ଧରି, ବିଷାକ୍ତ ସର୍ପ ଭଳି ଅଣ୍ଡ ଧରିଥିଲେ। ନାନା ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧରି, ବିଷ୍ଣୁ ପାହାଡ଼, ଭୂମିର ମୂଳ, ଶ୍ରୀର ତରୁ, ଶାର୍ଙ୍ଗ ଧନୁ ଶିଂ ଭଳି ଧରିଥିଲେ। ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶାଖା ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନଙ୍କ ଭଳି ଶୋଭାମୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଥିଲେ। ସେ ଅନେକ ଉଡ଼ୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ବିମାନର ଶିଖରରେ ଭୂଷିତ, ମେଘ ଓ ଜଳର ଅମୃତ ଭଳି ଚୁଯିଯାଉଥିଲେ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅହମ୍ ତତ୍ତ୍ୱରେ ନିମଗ୍ନ, ପଞ୍ଚଭୂତର ମହା ଅଙ୍କୁର।