ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ହେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରୁଥିଲେ। ସେ ଧର୍ମରେ ସ୍ଥିର ଓ ଏକ ହଜାର କିରଣ ବିକିରଣ କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅବିନାଶୀ ନାରାୟଣ ଶମ୍ଭୁ, ଯୋଗର ମହାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ରୂପରେ ଆସିଲେ। ସାଙ୍ଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ମହାପଣ୍ଡିତ କପିଳ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଦୁଇ ମହାତ୍ମା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସେମାନେ, ଏହିପରି ଆସି, ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧାରକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ଯିଏ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନର ଭେଦ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ସେଠାରେ କଥା କହିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର, ବିଶାଳ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ନେତା, ତିନୋଟି ଲୋକରେ ପୂଜିତ। ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବେଦର ଅନୁସାରେ ଏହି ତିନି ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ଏହା ସହିତ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପୁତ୍ର, ଏକ ଋଷି ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେଠାରେ, ଅଚଳ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିର୍ବାଚନ କରି ଶାନ୍ତ ରହିଲେ। ସେ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେବା ସହସହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆମେ କଣ କରିବାକୁ ଉଚିତ? ମହାମୁନି ଆପଣ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।” ତେବେ କହାଗଲା, “ଏହି କପିଳ, ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ନାରାୟଣର ଅଂଶ; ସେ ତୁମ ତତ୍ତ୍ୱ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଛନ୍ତି—ମହାମତି, ସେହି କଥା କର।” ଏହିପରି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ, ବ୍ରହ୍ମା ପୁନି ଉଠି କହିଲେ, “ମୁଁ ଦୁହେଁ ପାଇଁ ସେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; କଣ କରିବି?” ତାଙ୍କର ହାତ ଯୋଡି। ତାଲେ କହାଗଲା, “ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ, ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମ, ଅଠାର ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ—ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ, ସେହି ପରମ ପଦକୁ ସ୍ମରଣ କର।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନର ତେଜରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାପ୍ରଭୁ, ମନରେ ଚିନ୍ତା କରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଲୋକ, ଭୂମିକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାପରେ ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ କଣ କରିବି, ପ୍ରପିତାମହ?” ପ୍ରପିତାମହଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇ ତିନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କଲେ। ସେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରି, ମଧ୍ୟ ଲୋକରୁ ଭୂମିକୁ ପହଁଚି, ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସିଲେ। ଏହି ପୁତ୍ର ବିଦାୟ ନେଲା ପରେ, ପ୍ରଭୁ ତୃତୀୟ ପୁତ୍ର ଭୂର୍ଭୁବ ନାମକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯିଏ ମୋକ୍ଷ ଉପାୟରେ ଦକ୍ଷ। ସେ ବି ଗୋପାଳନର ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରି, ସେହି ଦୁଇ ଜଣଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଏଭଳି, ଏହି ତିନି ଜଣ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ମହାପୁତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲେ। ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ, ସେ ତାଙ୍କ ଅର୍ଜିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଗଲେ; ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ନାରାୟଣ, କପିଳ ଓ ତପସ୍ୟାର ମହାପ୍ରଭୁ ବି ଏହିପରି କଲେ। ଯେ ସମୟରେ ସେମାନେ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ସେହି ସମୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମୟ; ପରେ ସେ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏକାଦିକ ନାୟକ, ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତପସ୍ୟା କରି, ସେ ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଅର୍ଧାଂଶରୁ ଏକ ଶୁଭ୍ରାଙ୍ଗନା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାପସ୍ୟା, ତେଜ, ଶ୍ରୀ, ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ସେ ନିଜ ସମାନ ଏକ ଦେବୀ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯିଏ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟିରେ ସମର୍ଥ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମା ତପସ୍ୟା କରି ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ; ତାପରେ ବେଦରେ ପୂଜିତ ତ୍ରିପଦୀ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ପ୍ରଜାପତିମାନେ, ସାଗରମାନେ, ଏବଂ ଚାରି ବେଦ ଗାୟତ୍ରୀରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ପ୍ରପିତାମହ ପରେ ନିଜ ସଦୃଶ ପୁତ୍ରମାନେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ନାୟକ, ଯାହାଠାରୁ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପ୍ରଥମେ, ସେ ନିଜ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱେଶ, ତପସ୍ୟାରେ ଦକ୍ଷ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଧର୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧର୍ମ ନାମକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାପରେ ଡକ୍ଷ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ବସିଷ୍ଠ, ଗୌତମ, ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରାସ, ଓ ମନୁଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହିମାନେ ଅଦ୍ଭୁତ ପୂର୍ବଜ ଋଷି ଭାବେ ପରିଚିତ; ମହାର୍ଷିମାନେ ତ୍ରୟୋଦଶ ଧର୍ମକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କଲେ। ଏହି ଡକ୍ଷଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାଦଶ କନ୍ୟା—ଅଦିତି, ଦିତି, ଦନୁ, କାଳ, ଅନାୟୁ, ସିଂହିକା, ମୁନି, ତାମ୍ରା, କ୍ରୋଧା, ସୁରତା, ବିନତା, କଦ୍ରୁ—ଜନ୍ମିଥିଲେ। ମରୀଚିଙ୍କ ପୁତ୍ର କଶ୍ୟପ austerity ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଡକ୍ଷ ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ଅନ୍ୟ କନ୍ୟାମାନେ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏବଂ ଋଷି ସେ ସମୟରେ ତାରାମାନେ ସୋମଙ୍କୁ ଦେଲେ। ରୋହିଣୀ ଆଦି ସମସ୍ତ ଶୁଭ ତାରା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ମରୁତ୍ବତୀ, ସାଧ୍ୟା, ଓ ବିଶ୍ୱେଶା ଗଣନା ହୁଏ। ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ବି ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦେବୀ, ରାଜନ୍, ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଶୁଭ୍ର ଗୁଣ ଓ ଧର୍ମ ଯୁକ୍ତ ସୁନ୍ଦରୀ ପତ୍ନୀ, ଯେଉଁଠି ଚାହିଲେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସେ, ଶୁଭ ସ୍ୱଭାବରେ, ସୁରଭି ନାମେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିକଟିଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଗୋମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଣି, ସେଠାରୁ ଧୂମ ସଦୃଶ ବିଶାଳ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ସେମାନେ ରାତି ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ମେଘ ସଦୃଶ ଅନ୍ଧକାରରେ, ତେଜରେ ଆଗ୍ନି ସଦୃଶ, କାନ୍ଦି, ଦୌଡ଼ି, ପ୍ରପିତାମହଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କଲେ। ସେମାନେ ଦୌଡ଼ିବା ଓ କାନ୍ଦିବା ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ର ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତୃତୀୟ ଥିଲେ ନିରୃତି, ଶମ୍ଭୁ ଓ ଅପରାଜିତ। ମୃଗବ୍ୟାଧ, କପର୍ଦ୍ଦୀ, ଦହନ, ଈଶ୍ୱର, ଅହିର୍ବୁଧ୍ନ୍ୟ, ପୂଜ୍ୟ କପାଳୀ, ଓ ପିଙ୍ଗଳ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ଏହି ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜସ୍ୱୀ ନାୟକ ଭାବେ ପରିଚିତ। ସୁରଭିରୁ ଗୋମାତା ଓ ଯଜ୍ଞର ନାୟକମାନେ ବି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସୁରଭିରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି, ଅକ୍ଷୟ ଗୋ, ଛାଗ, ହଂସ, ଏବଂ ପରମ ଅମୃତ ବି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।