ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏଉଁ ଭାବେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ରଜସ ଓ ତମସ ଗୁଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଦୁଇଜଣ ବଳଶାଳୀ ଅସୁର, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଏକମାତ୍ର ସାଗରରେ ବିକ୍ଷୁଭିତ କରିଦେଲେ। ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ଲାଲ ଖଡ଼ା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଧଳା ଆଉ ତୀବ୍ର ଦାନ୍ତ ଚମକୁଥିଲା, ଉଚ୍ଚ ମୁକୁଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ବାହୁବଳ ଓ କଂକଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚମକୁଥିଲା। ସେମାନଙ୍କର ଚଉଡ଼ା, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଓ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେହ ଥିଲା; ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପର୍ବତ ପରି ଚାଲୁଥିଲେ। ନୂତନ ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ମୁହଁ, ବିଜ୍ଲି ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ହାତରେ ଗଦା ଧାରଣ କରି ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ପଦ ରଖୁଥିଲେ, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେ ସାଗରକୁ ଉଠାଇଦେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଶୟାନ ମଧୁସୂଦନ ହରିଙ୍କୁ ମନେ ହେଉଥିଲା କମ୍ପିତ କରିଦେଉଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅସୁର ଚତୁର୍ମୁଖୀ କମଳ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଥିଲେ, ସେଉଁଠାରେ ସେମାନେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର, ତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବ, ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ, ଦାନବ, ଋଷିମାନେ—ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି। ତାପରେ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅଗ୍ନିପରି ତେଜସ୍ବୀ, ହତ୍ୟା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉତ୍ସୁକ, କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ତୁମେ କିଏ, ଏହି କମଳ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛ? ଧଳା ପାଗା ପିନ୍ଧିଛ, ଚାରିଟି ବାହୁ, ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ବିକାର, ତଥାପି ମୂଡ଼ିତ?" ସେମାନେ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, "ଆସ, ଯୁଦ୍ଧ କର, କମଳଜ! ଏଠାରେ ଆମେ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ୱାମୀ, ତୁମେ ଅଶକ୍ତ।" ଏହିପରେ ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ତୁମର ମୂଳ କିଏ? କିଏ ତୁମକୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି? ତୁମର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କିଏ, ରକ୍ଷକ କିଏ, ଏବଂ କେଉଁ ନାମରେ ତୁମେ ପରିଚିତ?" ସେମାନେ କହିଲେ: "ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ତାଙ୍କୁ 'ଏକ' ବୋଲି କହେ, ଅପାର, ସହସ୍ରନୟନ; ତାଙ୍କ ସଂଯୋଗରେ ତୁମେ ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ନାମ ବୁଝ।" "ଏହି ଜଗତରେ ଆମ ପରେ କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାହିଁ," ସେମାନେ ଦାବି କଲେ, "ଆମେ ରଜସ ଓ ତମସର ତିଆରି, ମହାଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେହୀ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ଆମେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଅପରିଜିତ।" "ଆମେ ଜଗତକୁ ମୂଢ଼ କରୁଛୁ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଅପରାଜିତ; ଆମେ ଇଚ୍ଛା, କାର୍ଯ୍ୟ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭର କାରଣ। ଯେଉଁଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସମୃଦ୍ଧି, ଯେଉଁଠାରେ ଯଶ ଓ ଇଚ୍ଛା, ତାହା ସବୁ ଆମେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲୁ।" "ଯୋଗ ଓ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ମୁଁ ସଂଯୋଗ ପାଇଲି; ଏହାକୁ ନିର୍ମାଣ କରି, ଗୁଣମୟ ହୋଇ, ସତ୍ତ୍ୱରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି। ଯିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯୋଗ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେଇ 'ଯୋଗ' ଓ 'ସତ୍ତ୍ୱ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେଇ ରଜସ ଓ ତମସର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏହି ବିଶ୍ୱର ମୂଳ। ତାଙ୍କୁ ଥିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବ, ସତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ଅନ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଅଂଶରେ ତିଏ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରିବେ।" ଏଉଁପରି, ଯେତେବେଳେ ନାରାୟଣ ଶୟାନ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ବାହୁଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁ ବାହୁ ବହୁ ଯୋଜନା ଯତେ ଦୀର୍ଘ। ସେଥିରୁ ଦୁଇଜଣ ଅସୁର ବାହୁରେ ଆକର୍ଷିତ ହେବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ଦୁଇଟି ମୋଟା ପକ୍ଷୀ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ। ପରେ ସେମାନେ ଚିରଂଜୀବୀ ପଦ୍ମନାଭ, ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶିର ନମାଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ସେମାନେ କହିଲେ: "ଆମେ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ, ଏକମାତ୍ର ପୁରୁଷ ବୋଲି ଜାଣିଛୁ; ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର, ଏହି ଆମର ଆଗମନର କାରଣ।" "ତୁମେ ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତଦୃଷ୍ଟି; ଏହିପାଇଁ ଆମେ ତୁମକୁ ସାକ୍ଷାତ୍ କରିବାକୁ ଆସିଛୁ। ଆମେ ତୁମଠାରୁ ଏକ ଵର ଚାହୁଁଛୁ, ଚମତ୍କାରୀ ଦେବ, ଶତ୍ରୁନିବାରଣ କର୍ତ୍ତା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।" ତାହାପରେ ଭଗବାନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଅସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତୁମେ ପୁନର୍ଜୀବନ ପାଇ ଗୁପ୍ତଭାବରେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଛ?" ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ଏ ପ୍ରଭୁ, ଯାହାଁ ତୁମ ସାନିଧ୍ୟରେ କେହି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିନାହାନ୍ତି, ଆମେ ତୁମଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହୁଁଛୁ; ମୃତ୍ୟୁ ଆମେ ତୁମଠାରୁ ପାଉ।" ଭଗବାନ କହିଲେ: "ତଥାସ୍ତୁ; ଭବିଷ୍ୟତରେ ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବ; ଏହି ମୋର ଅଟୁଟ ସତ୍ୟ।" ଏପରି, ସେ ଦୁଇ ମହାସୁରଙ୍କୁ ଵର ଦେଇ, ଚିରଞ୍ଜୀବୀ, ପରମେଶ୍ୱର, ଦେବସ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କର ନିଜ ଉରୁଦ୍ୱାରା ରଜସ ଓ ତମସ ଗୁଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଯମ ଓ ଯମୀଙ୍କୁ ମଥନ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏହି କମଳ ଉପରେ ବସିଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ, ଉଠି ଦୁଇଟି ବାହୁ ଉଠାଇ, ତେଜସ୍ବୀ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ। ସେ ନିଜ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅନ୍ଧକାର କୁ ନିଜ ରଶିମାନେ ଦୂର କରି, ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳିତ, ସହସ୍ରକିରଣୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ତାପରେ, ଅପର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅବିନାଶୀ, ତେଜସ୍ବୀ, ଯୋଗଶିକ୍ଷକ ନାରାୟଣ ଶିବ ରୂପେ ଆସିଲେ। କପିଳ, ସାଂଖ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଚାର୍ଯ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ମହାତ୍ମା, କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ଧବ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱର ଜ୍ଞାନୀ, ମହାଋଷିମାନେ ଯିଏଁକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ଆତ୍ମାରେ ନିଷ୍ଠିତ, ବିଶାଳ, ଜଗତ୍ରେ ଅବିଚଳ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି, ତିନି ଲୋକରେ ପୂଜିତ। ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା, ଯୋଗବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମବେଦ ଅନୁସାରେ ଏହି ତିନି ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସେ ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପୁତ୍ର, ଏକ ଋଷିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିର୍ବାଚନ ମୌନ ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ମନସ୍ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେବାସାଥିରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ଆମେ କଣ କରିବାରେ ସହଯୋଗ କରିବା? ଏହି ବୃଦ୍ଧ ଋଷି କହନ୍ତୁ।" ତାପରେ କହାଗଲା: "ଏହି କପିଳ, ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ସେ ନାରାୟଣ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ; ସେଇ ତୁମର ତତ୍ତ୍ୱ କହୁଛନ୍ତି—ତୁମେ ତାହା କର।