ଏହି କଥାରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଜଳର କୂଳରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ କୌତୁହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଥିଲେ। ସେ ଦ୶୍ୟମାନ ଶିଶୁକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାରେ ଅତିଜ୍ଞାନ ଦେଖି ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦେଖିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଇଗଲେ। ସେ ଜଳ ପାଖରେ ଦୂରେ ଦଢି, ଚିନ୍ତା କରିଲେ—“ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଥିଲି, ଏହି କିଛି ଦିବ୍ୟ ମାୟାର କୌଶଳ ହେବାକୁ ଲାଗୁଛି।” ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଳରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରିତ ହେଇ, ଭୟରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତଳାଇ ପଡିଥିଲେ। ତାପରେ, ପରମ ପୁରୁଷ, ସେ ଭଗବାନ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ମେଘ ଗୁଡିକ ଭଳି ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—“ସ୍ୱାଗତ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଶିଶୁ।” “ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ମୋ ଶିଶୁ, ଆସ ମୋ ପାଖକୁ,” ଭଗବାନ କହିଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ କ୍ଳାନ୍ତ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶିଶୁକୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—“କିଏ ମୋ ନାମ ଡାକୁଛି, ମୋ ତପସ୍ୟାକୁ ଉପହାସ କରି, ମୋ ଏହି ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷର ତପଃଶ୍ରମ ଏବଂ ବୟସ୍କୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରୁଛି?” “ତୁମର ଏହି ଆଚରଣ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି, ଏହା ମୋ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା ନୁହେଁ; ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କଥା କହିନାହାନ୍ତି।” “କିଏ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଛାଡିବେ? କିଏ ମୋ ନାମ ଡାକି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିବେ?” ଏପରି କ୍ରୋଧରେ କଥା କହିବା ପରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଭଗବାନ ମଧୁସୂଦନ ପୁନି ସେହି ଭଳି କଥା କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମର ପିତା, ମୋର ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ, ହୃଷୀକେଶ, ତୁମର ଗୁରୁ, ଚିରପୁରାତନ ଜୀବନ ଦାତା; କାହିଁକି ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହାଁ?” “ତୁମର ପିତା ଅଙ୍ଗିରାସ ମୁଁକୁ ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ଅଭିଲାଷାରେ ପୂର୍ବରୁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଦୃଢ ତପସ୍ୟାରେ ତୁମେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା, ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ଭରିତ। ମୁଁ ତୁମକୁ ମହା ଋଷି ଭାବେ ଘୋଷଣା କରିଥିଲି, ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ।” “ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମହାସାଗର ମଧ୍ୟରେ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ, ଯେଉଁ ଲୋକ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାଁ, ଏପରି ସାହସ କିଏ ରଖିପାରିବ?” ଏହା ଶୁଣି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହାତପସ୍ବୀ, ଆନନ୍ଦରେ ମୁହଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଇ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚଉଡ଼ିଆ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ହାତ ଜୋଡି ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ନାମ ଏବଂ କୁଳ କହି, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କ ସମ୍ମାନିତ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ। “ମୁଁ ଏହି ମାୟାର ଏକାଗ୍ର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ମୋ ଦୋଷରହିତ ଭଗବାନ—ଏକ ସାଗର ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ କିପରି ଶିଶୁ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ?” “ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ଭଗବାନ, ତୁମେ ଜଗତରେ କିଏ ନାମରେ ପରିଚିତ? ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଛି, ମହାତ୍ମା—ଏହି ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥାରେ କିଏ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପସ୍ଥିତ ହେବାଯୋଗ୍ୟ?” ଭଗବାନ କହିଲେ—“ମୁଁ ନାରାୟଣ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ନାଶକ; ମୁଁ ହଜାରମୁଣ୍ଡିଆ, ସେହି ନାମରେ ପରିଚିତ।” “ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଙ୍ଗର ପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମ ଭରିତ ଯଜ୍ଞ; ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ହୋମର ଭାଗ ନେବା ଓ ଜଳର ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ।” “ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥାନରେ ମୁଁ ଶକ୍ର; ବର୍ଷାରେ ମୁଁ ବର୍ଷ; ଯୁଗରେ ମୁଁ ଯୋଗୀ; ଏବଂ ଯୁଗାନ୍ତରେ ମୁଁ ଗତି।” “ମୁଁ ସମସ୍ତ ଭୂତ, ସମସ୍ତ ଦେବ; ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଶେଷ, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ।” “ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ, ସମୟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଏବଂ ଜଗତର; ମୁଁ ଧର୍ମ ଏବଂ ତପସ୍ୟା, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ।” “ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ, ଖୀର ସାଗର ଏବଂ ମହାସାଗର; ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସତ୍ୟ—ମୁଁ ଏକାନ୍ତ ପ୍ରଜାପତି।” “ମୁଁ ସାଂଖ୍ୟ, ମୁଁ ଯୋଗ, ଏବଂ ତୁଳନୀୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା; ମୁଁ ପୂଜା ଏବଂ କ୍ରିୟା, ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭୁ ଭାବେ ପରିଚିତ।” “ମୁଁ ଆଲୋକ, ମୁଁ ପବନ, ମୁଁ ପୃଥିବୀ, ମୁଁ ଆକାଶ; ମୁଁ ଜଳ ଏବଂ ସାଗର, ତାରା ଏବଂ ଦଶ ଦିଶା।” “ମୁଁ ବର୍ଷା, ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ର, ମୁଁ ବର୍ଷା ମେଘ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଖୀର ସାଗରରେ ମୁଁ ଅବସ୍ଥିତ, ସାଗରରେ ମୁଁ ଅଗ୍ନି।” “ଉପସ୍ଥାପିତ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ମୁଁ ଜଳର ଅଫରିଂ ପାନ କରେ; ମୁଁ ପୁରୁଣା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଉଲ୍ଲେଖ୍ୟ ଗତି।” “ମୁଁ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନର ଉତ୍ପତ୍ତି; ତୁମେ ଯାହା ଦେଖୁଛ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଯାହା ଶୁଣୁଛ—ସେହି ସବୁ ମୁଁ।” “ତୁମେ ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା ଅନୁଭବ କରୁଛ, ସେହି ସବୁ ମୁଁ; ଏହି ଏକାନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କରିଥିଲି, ଏବଂ ଏଉଁ ମୁଁ କରିବି—ମୋତେ ଦେଖ।” “ପ୍ରତି ଯୁଗରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିବି; ବୁଝ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଏହି ସବୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏଭଳି।” “ମୋର ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ମୋ ଗର୍ଭରେ ଶାନ୍ତିରେ ରୁହ; ବ୍ରହ୍ମା ମୋ ଦେହରେ ସମସ୍ତ ଦେବ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ।” “ମୁଁ ବ୍ୟକ୍ତ ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତର ସଂଯୋଗ, ଅସୁରମାନେର ଶତ୍ରୁ; ମୁଁ ଏକ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର, ତିନି ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ମୁକ୍ତିଦାୟୀ।” “ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥରୁ ଉପରେ, ମୁଁ ଓଁ, ତାହାର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ; ଏଭଳି ପ୍ରାଚୀନ ପୁରାଣର ଜ୍ଞାନୀ ଭଗବାନ କହିଲେ।” ତାପରେ, ଭଗବାନ ତାଙ୍କର ମୁଁ ଦ୍ୱାରା ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହା ଋଷିକୁ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିଲେ; ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭଗବାନଙ୍କର ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଅବିନାଶୀ ହଂସଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ଶୁଣିଲେ; ମୁଁ ନିଜର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମହାସାଗରରେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଆସ୍ଥାପନ କରି, ଦିରେ ଦିରେ ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଲି—ଭଗବାନ ହଂସ ରୂପେ ସୃଷ୍ଟି କରି ଏବଂ ଜଗତରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ। ସେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଭଗବାନ, ଜଳର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ନିଜ ଦେହ ଗୁପ୍ତ କରି, ଜଳଜ ଜନ୍ମରେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମହାତ୍ମା, ଜଗତ ସୃଷ୍ଟିରେ ଲଗ୍ନ ହୋଇ, ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ। ଏହି ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବାବେଳେ, ପବନ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସାଗର ନିରବ ଥିଲା, ଜଳରେ ଭରିତ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ଗଭୀର ଜଗତରେ, ଆକାଶ ନଥିଲା।