ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ—ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି, ପର୍ବତ ପରି ବିଶାଳ, ଯିଏ ଅର୍ଦ୍ଧ ଦେହ ଜଳରେ ବୁଡ଼ି ଶୁଅଛନ୍ତି, ମେଘମାଳା ପରି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ଗୋଧୂଳି ସମୟରେ ରାତିରେ ଆଲୋକିତ ହେଉଥିବା ପରି, ନିଜ ଅପୂର୍ବ ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ: “ଏହି ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ କିଏ ଏଠିକୁ ଆସିଛି?” ଏପରି ଚିନ୍ତା କରିବା ସମୟରେ, ସେ ପୁଣିଥରେ ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତିର ଉଦର ଭିତରକୁ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ। ଉଦର ମଧ୍ୟରେ ପୁଣି ପ୍ରବେଶ କରି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ସ୍୵ପ୍ନର ଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ପୁନଃ ଚିହ୍ନଟ କଲେ। ପୂର୍ବପରି, ସେ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ। ଏଠାରେ ଶତଶଃ ଋତ୍ବିଜ୍, ଯେଉଁମାନେ ଦେବୀୟ ଗର୍ଭରେ ବସି, ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଦକ୍ଷିଣା ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତାମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଆଚାର ବିଧି ଦେଖିଲେ। ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଯଥାଯଥ ରୂପେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିଲା। ଏଭଳି ଭାବେ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ଧରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସାରା ପୃଥିବୀ ବିଚରଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଉଦର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେ ପୁଣିଥରେ ମୁଁହରୁ ବାହାରିଲେ ଏବଂ ଦେଖିଲେ ଏକ ବଟବୃକ୍ଷର ଏକ ଶାଖାରେ ଏକ ଶିଶୁ ଶୁଅଛି। ସେଇ ପରି, ଏକ ଅପାର ଜଳର ମଧ୍ୟରେ, ମେଘ ଆବୃତ ଆକାଶ ତଳେ, ସେଇ ଶିଶୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୂନ୍ୟ ଜଗତରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ଖେଳୁଥିଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ କୁତୁହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ମଧୁର ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିବା ଶିଶୁଙ୍କୁ ସେ ସିଧାସଳଖ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଜଳ ଧାରରେ ଦୂରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଆଗରୁ ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି, ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଦେବମାୟାର କୌଶଳ।” ଏହି ଗଭୀର ଜଳରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟରେ ଭାସିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଭୟରେ ବିସ୍ଫାରିତ। ତକ୍ଷଣାତ୍, ପୁଣି ଶ୍ରୀମାନ୍ ଭଗବାନ୍, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ତାଙ୍କୁ ଘନ ମେଘର ଗର୍ଜନ ସଦୃଶ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: “ଏ ଶିଶୁ, ଯୋଗସାମର୍ଥ୍ୟ ଯୁକ୍ତ, ସ୍ୱାଗତମ। ଭୟ କରିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ, ମୋ ପାଖକୁ ଆସ।” ଏପରି ଭଗବାନଙ୍କ ବାଣୀ ଶୁଣି, କ୍ଲାନ୍ତ ଏବଂ ବିୟୋଗରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶିଶୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “କିଏ ମୋତେ ନାମରୁପେ ଡାକୁଛନ୍ତି? ମୋ ତପସ୍ୟାକୁ ଉପହାସ କରି, ମୋର ଦେବତାସମ ହଜାର ବର୍ଷର ତପ ଓ ବୟସ୍କୁ ଅବମାନ କରି କିଏ ଏପରି କଥା କହେ? ଏପରି ଆଚରଣ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ କରିନଥିବେ, ମୁଁ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏପରି କଥା କହିପାରିବେ ନାହିଁ। କିଏ ମୋତେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବୋଲି ଡାକି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ଚାହିଁବେ?” ଏଭଳି କ୍ରୋଧରେ କଥା କହିଲେ, ମଧୁସୂଦନ ପୁଣି ଏକେ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ: “ମୁଁ ତୁମର ପିତା, ପ୍ରିୟ ଶିଶୁ, ହୃଷୀକେଶ, ତୁମର ଗୁରୁ, ପ୍ରାଚୀନ ପ୍ରାଣଦାତା; କାହିଁକି ତୁମେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସୁନାହଁ?” ତୁମ ପିତା ଅଙ୍ଗିରାସ ଋଷି ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ଅଭିଲାଷାରେ ପୂର୍ବକାଳରେ ମୋତେ ଉପାସନା କରିଥିଲେ, କଠୋର ତପସ୍ୟା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଫଳରେ ତୁମକୁ ଅପାର ଶକ୍ତି ଯୁକ୍ତ ଭାବେ ଲାଭ କରିଥିଲେ; ମୁଁ ତୁମକୁ ମହାମୁନି, ଆତ୍ମନିଷ୍ଠ, ଅପାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିଥିଲି। ଏହି ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗମାର୍ଗରେ ଯିଏ ଜନ୍ମନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନୁହଁନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏପରି ସାହସ କେଉଁଠି? ଏହି ଭାବେ ଶୁଣି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମହାତପସ୍ବୀ ଆନନ୍ଦରେ ମୁଁହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକ୍ଷୁ ବିସ୍ତୃତ କରି, ଶିର ଉପରେ ହସ୍ତ ଜୋଡ଼ି ଭକ୍ତି ସହିତ ନମସ୍କାର କଲେ। ନାମ ଓ ବଂଶ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେ ଲୋକମାନ୍ୟ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଏହି ମହାମାୟା କେମିତି, ଏ ଦୋଷରହିତ, ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଶିଶୁ ରୂପେ ବସିଛ; ଏହାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ ଜାଣିବାକୁ। “ପ୍ରଭୁ, ଜଗତରେ କେଉଁ ନାମରେ ତୁମକୁ ଜଣାଯାଏ? ମୁଁ ତୁମେ କିଏ ଏହି ମହାତ୍ମା ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରେ, କାହା ପାଇଁ ଏପରି ଦୃଢ଼ତା ସମ୍ଭବ?” ତେବେ ଭଗବାନ କହିଲେ: “ମୁଁ ନାରାୟଣ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ନାଶକ; ମୁଁ ସହସ୍ରଶୀର୍ଷ, ଯେଉଁ ନାମରେ ମୋତେ ଜଣାଯାଏ। ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଣ୍ଣ, ବ୍ରହ୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ, ମୁଁ ଅଗ୍ନି, ହବିର୍ ଭୋକ୍ତା, ଅବିନାଶୀ ଜଳପତି। ଇନ୍ଦ୍ର ରୂପେ ମୁଁ ଶକ୍ର, ବର୍ଷାରେ ବର୍ଷ, ଯୁଗରେ ଯୋଗୀ, ଏବଂ ଯୁଗାନ୍ତରେ ପ୍ରଳୟ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ; ସର୍ପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଶେଷ, ପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ। ମୁଁ ସମୟ ନାମକ ମୃତ୍ୟୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏବଂ ଲୋକଙ୍କର; ଧର୍ମ ମୁଁ, ତପସ୍ୟା ମୁଁ, ସମସ୍ତ ଆଶ୍ରମରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ, କ୍ଷୀରସାଗର, ଏବଂ ମହାସମୁଦ୍ର; ଯେଉଁଠାରେ ପରମସତ୍ୟ ଅଛି—ମୁଁ ଏକାମ୍ରେ ପ୍ରାଣୀପତି। ମୁଁ ସାଂଖ୍ୟ, ମୁଁ ଯୋଗ, ମୁଁ ପରମ ପଦ; ମୁଁ ପୂଜା ଏବଂ କ୍ରିୟା, ମୁଁ ଜ୍ଞାନର ଦେବ। ମୁଁ ପ୍ରକାଶ, ମୁଁ ବାୟୁ, ମୁଁ ପୃଥିବୀ, ମୁଁ ଆକାଶ; ମୁଁ ଜଳ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର, ତାରା ଏବଂ ଦଶ ଦିଗ। ମୁଁ ବର୍ଷା, ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ମୁଁ ମେଘ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; କ୍ଷୀରସାଗରରେ ମୁଁ ଅଛି, ସମୁଦ୍ରରେ ମୁଁ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି। ମୁଁ ଅନ୍ତର୍ଦାହି ଅଗ୍ନି ହୋଇ ଜଳ ଉପହାର ଗ୍ରହଣ କରେ; ମୁଁ ପ୍ରାଚୀନ, ପରମ, ଏବଂ ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଯାହା ଥିଲା, ଯାହା ହେବ, ଯାହା ଅଛି, ତାହାର ମୂଳ; ତୁମେ ଯାହା ଦେଖ, ହେ ମୁନି, ଯାହା ଶୁଣ—ସେଉଁଠି ମୁଁ ଅଛି। ଏହି ଜଗତରେ ତୁମେ ଯାହା ଅନୁଭବ କର, ସେସବୁକୁ ମୋର ରୂପ ଭାବିବା; ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ପୂର୍ବେ ମୋର ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ହେବ—ମୋତେ ଦେଖ।