ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଦେଲେ। ଯେଉଁଠି ମନ ଶୁଦ୍ଧ ଅଛି, ସେଠି ସତ୍ୟ ବିଦ୍ୟମାନ, ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଅବିସ୍ମୃତ ଥିଲା, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅତି ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଅରଣ୍ୟକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାକୁ ଉପନିଷଦ ଶିକ୍ଷା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହା କୁହାଯାଏ ଯେ, ମନୁଷ୍ୟ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ, ଯାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ‘ପୁରୁଷ’ କୁହାଯାଏ, ସେ ନିଜେ ସେହି ପରମ ପୁରୁଷ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଋତ୍ୱିଜ୍ମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଦିରୁ ତାହାଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ବର୍ତ୍ତମାନ ଶୁଣ, ସେମାନେ କିପରି ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପ୍ରଭୁ ନିଜର ମୁହଁରୁ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଏବଂ ସାମବେଦ ଗାୟକ, ହୋତା ପ୍ରହିତ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ବାହୁଠାରୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପ୍ରହିତକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ପୁନି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରହିତ, ପ୍ରସ୍ତୋତା, ପୃଷ୍ଠ ଠାରୁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ପ୍ରତିପ୍ରସ୍ତୋତାକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଉଦରଠାରୁ ପ୍ରତିହର୍ତା ଓ ପୋତା, ଜଂଘଠାରୁ ଅଚ୍ଛାବାକ, ଗୁଡ଼ିକୁ ଜାଣିଲେ। ହାତଠାରୁ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର, ଜଂଘଠାରୁ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ପାଦଠାରୁ ଗ୍ରାବସ୍ତୁତ୍ ଓ ଉନ୍ନେତୃ (ଯଜୁର୍ବେଦ) ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏଭଳି ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ନାୟକ, ଏହି ଷୋଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହିତମାନେ, ଯଜ୍ଞର ଘୋଷଣାକାରୀ, ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ପୁରୁଷ, ଯାହାକୁ ଯଜ୍ଞ କୁହାଯାଏ, ସେ ବେଦର ମୂଳ ଅଂଶ; ସମସ୍ତ ବେଦ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଉପନିଷଦ ଓ କ୍ରିୟାବିଧି ସେହି ପୁରୁଷରୁ ଗଠିତ। ଏବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଶୁଣ, ଯେଉଁବେଳେ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରାଚୀନ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଏକାକୀ ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କର ଅନ୍ତଃକୁତୂହଳ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସିତ ହୋଇ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ତାଙ୍କର ଉଦରେ ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ରହିଲେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ତେଜରେ ବଞ୍ଚି ରହିଲେ। ସେ ପୃଥିବୀର ନନା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଆଶ୍ରମ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ଦେଖିଲେ। ଅନେକ ଦେଶ, ରାଜ୍ୟ, ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠି ଜପ, ହୋମ, ଶାନ୍ତି ଏବଂ ତପସ୍ୟା ଚାଲିଥିଲା, ସେ ଦେଖିଲେ। ଏପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁହଁଠାରୁ ବାହାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦେବମାୟାରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଦେଖିଲେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକି ଯାଇଛି, ପ୍ରାଚୀନ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ। ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଭୟ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଉଠିଲା, ନିଜ ପ୍ରାଣ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ହେଲା; କିନ୍ତୁ ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ବିଶ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ହାତ ଜୋଡି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ଏହା କ’ଣ? ଏହା କି ମୋର ଭ୍ରମ, କିମ୍ବା ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ?" ସେ ଭାବିଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅବସ୍ଥା ଅଛି; ଏପରି ଦୁଃଖ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଏହା ଅନୁଚିତ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାୟୁରେ ହରାଇଗଲା, ପାହାଡ଼ ଧରାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ସେ ଭାବିଲେ, "ଏହି ଜଗତ କଣ ପ୍ରକାରର?" ଏବଂ ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ। ତାପରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି, ପାହାଡ଼ ପରି ବଡ଼, ଜଳରେ ଅଧା ଦେହ ଡୁବିଥିବା, ମେଘ ପରି ସମୁଦ୍ରରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ରାତିରେ ଜଣେ ଜାଗ୍ରତ ବେଳେ ନିଜ ତେଜରେ ଅଳୋକିତ। ବିସ୍ମୟ ହୋଇ, ସେ ଭାବିଲେ, "ତୁମେ କିଏ, ଯିଏ ଏଠାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛ?" ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ସେହି ଉଦରକୁ ପୁଣି ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପୁଣି ଉଦରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନର ଦୃଶ୍ୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ। ପୂର୍ବପରି ସେ ପୁଣି ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, ପବିତ୍ର ଜଳ ଏବଂ ନନା ଆଶ୍ରମରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ। ସେ ଶତାଧିକ ପ୍ରହିତ, ଦେବତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବସିଥିବା, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞକାରୀ ଏବଂ କ୍ରିୟାବିଧିକୁ ଦେଖିଲେ। ସମସ୍ତ ବର୍ଗ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ନିର୍ମିତ; ଚାରି ଆଶ୍ରମ, ଯେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଠିକ୍ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଥିଲା। ଏଭଳି ଶତବର୍ଷ ଅଧିକ ସମୟ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୃଥିବୀ ଭ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଉଦର ଭିତରେ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ କେତେକ ସମୟ ପରେ, ସେ ପୁଣି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁହଁଠାରୁ ବାହାରିଲେ, ଏବଂ ଦେଖିଲେ ଏକ ବଟବୃକ୍ଷର ଏକ ଶାଖା ଉପରେ ଏକ ଶିଶୁ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି। ସେହିପରି, ଏକ ଜଳମୟ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ, ମେଘରେ ଆକାଶ ଢାକା, ସେ ଶିଶୁ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଖେଳୁଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୂନ୍ୟ ଜଗତରେ ଥିଲେ। ସେ ଋଷି, ଚମତ୍କାର ଓ କୁତୁହଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଶିଶୁକୁ ସିଧାସଳଖ ଦେଖିବାକୁ ଶକ୍ତି ହେଲେ ନାହିଁ। ପାଣି ନିକଟେ ଦୂରେ ଦଢ଼ି, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ଏହି ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଦେଖିଥିଲି," ଏବଂ ସନ୍ଦେହ କଲେ, ଏହା ଦେବମାୟାର କୌଶଳ। ସେ ଗଭୀର ଜଳରେ ବିସ୍ମୟ ଓ ଭୟରେ ଡୁବିଗଲେ, ଆଉ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ। ତାପରେ ପ୍ରଭୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ତାଙ୍କୁ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଡାକିଲେ, "ସ୍ୱାଗତ, ବାଳକ, ଯୋଗରେ ନିପୁଣ," ମେଘ ଗର୍ଜନ ପରି ଧ୍ୱନିରେ। "ଭୟ କରିନାହିଁ, ବାଳକ, କିଛି ଭୟ ନାହିଁ। ଏଠାକୁ ଆସ," ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, ଏବଂ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ବିପନ୍ନ, ଶିଶୁକୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର କଲେ। "ମୋ ନାମ ଡାକୁଛ, ମୋର ତପସ୍ୟାକୁ ଉପହାସ କରୁଛ, ମୋର ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ଏବଂ ବୟସ୍କୁ ଅବହେଳା କରୁଛ?" ଏହି ଆଚରଣ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଏପରି ଭାବେ ମୋ ସହ କଥା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏପରି ଭୟ ଦେଖି କିଏ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିବ? କିଏ ମୋତେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ବୋଲି ଡାକି, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିବ?