ସମସ୍ତ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅପାର ଶକ୍ତିର ଭଗବାନଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଗଲେ, କାରଣ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଗତ ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ଭଗବାନ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମୁଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଜଳନ୍ତ ଓ ବିପ୍ଲବିତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେଇ ଶାଶ୍ୱତ ଏକମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହି ସୁସ୍ଥ ଶୟନ କଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଆଦିକାଳୀନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏକ ମାତ୍ର ଜଳର ସମୁଦ୍ରକୁ ବ୍ୟାପି, ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୀ ଭାବେ ଶୋଇ ରହିଲେ। ହଜାର ହଜାର ଯୁଗ ଧରି, ଏହି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିଲେନି—ସେ ଅପ୍ରକାଶିତ କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶିତ ଯେଉଁ ରୂପରେ ଥିବେ। 'ଏହି ପୁରୁଷ କିଏ, ତାଙ୍କର ଯୋଗ କ'ଣ, କେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଯୋଗ ଅଛି, ଏବଂ ଏହି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ଅବସ୍ଥା କେତେଦିନ ରହିଥାଏ?'—ଏହି ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଭଗବାନ କ'ଣ କରିବେ, କେହି ତାହା ବୁଝିପାରନ୍ତିନି। ସେଠାରେ କେହି ଦେଖୁଥିବା, ଚାଲୁଥିବା, ଜାଣୁଥିବା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ନଥିଲେ; ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ବ୍ୟତୀତ କିଛି ଜଣାଯାଏନି। ଭଗବାନ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଜଳ, ଆଲୋକ, ପ୍ରଜାପତି, ଲୋକର ସମର୍ଥକ, ଦେବତାଙ୍କ ଠାକୁର, ବ୍ରହ୍ମା, ବେଦର ଆଶ୍ରୟ ଓ ମହା ଋଷିଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ପୁନି ଶୟନ କଲେ। ଏଭଳି, ସମସ୍ତ କିଛି ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ହୋଇଯିବାବେଳେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ଜଳରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କରି, ହଂସ ରୂପେ ଶୋଇ ରହିଲେ। ବଡ଼ ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର ମଝିରେ ନିର୍ମଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ଭଗବାନ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୁଚିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ; ଯେଉଁଠି ମନ ପବିତ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ସେଠି ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ରହିଛି, ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଉପନିଷଦ ରୂପେ ଉପଦେଶ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି 'ପରମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି 'ପୁରୁଷ' ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଋତ୍ୱିକ୍ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆଦିରେ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭବ କଲେ; ଏବେ ସେମାନେ କିପରି ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଶୁଣନ୍ତୁ। ଭଗବାନ ନିଜ ମୁଁହରୁ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମଣଙ୍କୁ ତିଆରି କଲେ, ସାମଗାନ କରୁଥିବା ପ୍ରସ୍ତୋତା, ହୋତୃ ପ୍ରସ୍ତୋତା, ଆଉ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ବାହୁରୁ। ବ୍ରହ୍ମଣଙ୍କ ମୁଁହରୁ ବ୍ରହ୍ମଣ ପୁରୋହିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ପ୍ରସ୍ତୋତା, ପିଠିରୁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଏବଂ ପ୍ରତିପ୍ରସ୍ତୋତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପେଟରୁ ପ୍ରତିହର୍ତ୍ତା ଓ ପୋତୃ, ଉରୁରୁ ଅଚ୍ଛାବାକ, ଗୁଡ଼ାରୁ ନେଷ୍ଟୃ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ତାପରେ, ହାତରୁ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର, ଗୁଡ଼ାରୁ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ପାଦରୁ ଗ୍ରାଭସ୍ତୁତ୍ ଓ ଉନ୍ନେତୃ (ଯଜୁର୍ବେଦର) ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏଭଳି, ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଘୋଷଣାକାରୀ ଏହି ଶୋଭାମୟ ଶୋଳ ଋତ୍ୱିକ୍ମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ପୁରୁଷ, ଯେଉଁଠି 'ଯଜ୍ଞ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେ ବେଦର ଗଠିତ; ସମସ୍ତ ବେଦ, ତାହାର ଅଙ୍ଗ, ଉପନିଷଦ ଓ କ୍ରିୟା ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମିତ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରାଚୀନ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଏକାକୀ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଅତି ଆଗ୍ରହ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଗିଲି ନେଲେ, ଏବଂ ମହା ଋଷି ତାଙ୍କର ପେଟରେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଜୀବନ୍ତ ରହିଲେ। ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଭିତରେ ଘୁରି ଘୁରି ପୃଥିବୀର ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଆଶ୍ରମ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ନିବାସ ଦେଖିଲେ। ସେ ଅନେକ ଦେଶ, ରାଜ୍ୟ ଓ ପୁରାତନ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଜପ ଓ ହୋମ ହେଉଥିଲା, ଶାନ୍ତି ଓ କଠୋର ତପସ୍ୟା ହେଉଥିଲା। ଏପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦୀରେ ଦୀରେ ମୁଁହରୁ ବାହାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦିବ୍ୟ ମାୟାରେ ଅବାକ ହୋଇ ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେନି। ସେ ଦେଖିଲେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ, ପ୍ରାଚୀନ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବିସ୍ତୃତ। ତାଙ୍କର ମନରେ ଭୟ ଉପଜିଲା, ନିଜ ପ୍ରାଣ ନେଇ ଶଙ୍କା ହେଲା; ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ହାତ ଜୋଡି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହା କଣ ମୋ ପାଇଁ? ଏହା ମନର ଭ୍ରମ କି, ନା କୌଣସି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଛି?' ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ସମ୍ଭବ; ଏପରି ଦୁଃଖ ଯଥାର୍ଥ ଏବଂ ଅନୁଚିତ, ଏହା ଦେଖିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।' ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାୟୁରେ ଲୁଚିଯିବା, ପୃଥିବୀରୁ ପାହାଡ଼ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା ଦେଖି, ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ରହିଲେ—'ଏହି ବିଶ୍ୱ କିପରି ହେଉଛି?' ତାଉପରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି, ପାହାଡ଼ ପରି ବଡ଼, ଜଳରେ ଅଧା ଶରୀର ଡୁବି ଶୋଇଛନ୍ତି, ମେଘ ପରି ସମୁଦ୍ର ଉପରେ। ସେ ତାଙ୍କର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି, ନିଜ ଆତ୍ମତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, 'ତୁମେ କିଏ, ଏଠାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ବେଳେ, ସେ ମହା ଋଷି ପୁନି ତାଙ୍କର ପେଟରେ ତାଣି ନିଆଯିଲେ। ପୁନି ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏବଂ ଏହାକୁ ସ୍ୱପ୍ନର ଦୃଶ୍ୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ। ପୂର୍ବବତ୍ ଭାବେ, ସେ ପୁନି ପୃଥିବୀରେ ଘୁରିଲେ, ପବିତ୍ର ଜଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ। ସେ ଶତାଧିକ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଦେବତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ବସିଥିବା, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରିୟା ସହିତ। ସମସ୍ତ ବର୍ଗ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଠିକ୍ ଭାବେ ଚାଲିଥିଲା। ଏଭଳି, ଶତ ବର୍ଷ ଅଧିକ ସମୟ ଧରି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଭ୍ରମଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ପେଟ ଭିତରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲେନି। ଏକ ସମୟରେ, ସେ ପୁନି ମୁଁହରୁ ବାହାରିଲେ, ଏବଂ ଏକ ବଟବୃକ୍ଷର ଶାଖା ଉପରେ ଏକ ଶିଶୁକୁ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ।