ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରକୃତିର ଏକ ଅପୂର୍ବ ବିଭାଗ ଦେଖାଯାଏ—ଜଳରେ ରହିଛି ରସ, ଜିଭା, ଓ ଆର୍ଦ୍ରତା; ଆଲୋକରେ ରହିଛି ରୂପ, ଚକ୍ଷୁ, ଓ ପକ୍ୱତା; ବାୟୁରେ ରହିଛି ସ୍ପର୍ଶ, ପ୍ରାଣ, ଓ ଗତି; ଏବଂ ଆକାଶରେ ରହିଛି ଶବ୍ଦ, ଶ୍ରବଣ, ଓ ଆକାଶର ଅସୀମତା। ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏକ ମହତ୍ ମାୟାର ମାଧ୍ୟମରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଆବୃତ କରିଥାଏ। ଏକ ମାତ୍ର କ୍ଷଣରେ, ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାୟା—ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ—କୁ ନଶ୍ୱ କରିଦେଲେ। ସେଇ ପରମପୁରୁଷ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଶରଣାଗତ ହେଲେ, ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରଶ୍ମିରେ ସେ ଆବୃତ ହେଲେ। ତଳେ ବନ ମଧ୍ୟରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ବାୟୁରେ ଦୋଳିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ଶାଖା ଘଷିଘଷି ଆଗୁନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହି ଆଗ୍ନି ଶତଧାରାରେ ଦହିଲା। ପରେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଖାଇଦେଉଥିବା ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସମସ୍ତ ପର୍ବତ, ବୃକ୍ଷ, ଝାଡ଼, ଲତା, ଓ ଘାସକୁ ଦହିଦେଲା। ଏହିପରି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭସ୍ମ କରି, ହରି, ଜଗତର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ସମସ୍ତକୁ ପୁନି ସମାପ୍ତ କଲେ। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ, ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧାରକ, ହଜାର ଧାରାରେ ବର୍ଷା ହେଲେ, ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଜଳରେ ପୃଥିବୀକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ। ଏହା ପରେ, ଶୁଦ୍ଧ, ମଧୁର, ଶୁଭ, ଓ ପବିତ୍ର ଦୁଧ ସମାନ ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ଶାନ୍ତିର ଶିଖରକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ଏହି ଭାବେ ବର୍ଷା ହୋଇଥିବା ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ପରିଣତ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଅପାର ଶକ୍ତିର ଧାରକ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଗତ ଆବୃତ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଓ ଆକାଶ ମିଶିଗଲା। ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମୁଦ୍ରମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଲେ, ସମସ୍ତ ଦେହୀ ଜୀବମାନେକୁ ଦହାଇ ଓ ବିନାଶ କରି, ଏଇ ଅବିନାଶୀ ଏକାକି ଶୟନ କଲେ। ପ୍ରାଚୀନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେଇ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ଏକମାତ୍ର ଜଳର ସମୁଦ୍ରକୁ ବ୍ୟାପି ଯୋଗୀ ଭାବେ ଶୟନ କଲେ। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି, ଏହି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରର ଜଳରେ ଅନ୍ୟ କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ—ସେ ଅପ୍ରକାଶିତ ବା ପ୍ରକାଶିତ ଯେ କିଛି ହେଉନ୍ତୁ। କିଏ ଏହି ପୁରୁଷ? କଣ ତାଙ୍କର ଯୋଗ? କିଏ ଏହି ଯୋଗର ଧାରକ? କେତେ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ଏହି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରର ଅବସ୍ଥାକୁ ରଖିଥାନ୍ତି? କେହି ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି ଭଗବାନ କଣ କରିବେ। ସେଠାରେ କୌଣସି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଗମନକାରୀ, ଜ୍ଞାନୀ ବା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି କିଛି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଇ ଦେବମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଜଳ, ଆଲୋକ, ପ୍ରଜାପତି, ଜଗତର ଧାରକ, ଦେବମାନଙ୍କ ନାୟକ, ବ୍ରହ୍ମା, ବେଦମୂଳ, ଓ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସାନ୍ତ କରି, ପୁନି ଶୟନ କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ସମସ୍ତ କିଛି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ପରିଣତ ହେଲା, ତେବେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ନାରାୟଣ, ପୃଥିବୀକୁ ଜଳରେ ଆବୃତ କରି, ହଂସ ରୂପରେ ଶୟନ କଲେ। ମହା ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ବିରାଟ୍ ସମୁଦ୍ରର ବିସ୍ତୃତିରେ, ଏହି ନିର୍ମଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥିତ। ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ; ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ଯେଉଁଠି ସେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସତ୍ୟ ଅଛି, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିଲା, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଘୋଷିତ ହୋଇଛି, ଏହାକୁ ଉପନିଷଦ ଶିକ୍ଷା ରୂପେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ। ଏହି ପୁରୁଷକୁ ବଳିଦାନ ଭାବେ କୁହାଯାଏ; ଯାହାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କୁହାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି 'ପୁରୁଷ' କୁହାଯାଏ—ସେଇ ପ୍ରକୃତ ପରମପୁରୁଷ। ଏବଂ ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଳିଦାନ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପୂଜାରୀ ଭାବେ ସ୍ମୃତ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଆଦିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ; ବଳିଦାନରୁ କିପରି ଏମାନେ ଉଦ୍ଭବ କଲେ, ଏବେ ଶୁଣ। ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ସାମ ଗାୟକ, ହୋତୃ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ବାହୁରୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜାରୀ, ପ୍ରସ୍ତୋତୃ, ପୃଷ୍ଠ ଦେଶରୁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ପ୍ରତିପ୍ରସ୍ତୋତୃକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ତାଙ୍କର ପେଟରୁ ପ୍ରତିହର୍ତୃ ଓ ପୋତୃ, ଜଂଘାରୁ ଅଚ୍ଛାବାକ, ଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ତାଙ୍କର ହାତରୁ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର, ଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଚରଣରୁ ଗ୍ରାବସ୍ତୁତ ଓ ଉନ୍ନେତୃ। ଏଭଳି ଭାବେ, ଭଗବାନ ଜଗତର ନାୟକ, ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଷୋଳ ଯଜ୍ଞ କର୍ତ୍ତାମାନେକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଏହି ପୁରୁଷ, ବଳିଦାନ ଭାବେ, ବେଦର ଅଂଶରେ ଗଠିତ; ସମସ୍ତ ବେଦ, ତାଙ୍କର ଅଂଗ, ଉପନିଷଦ, ଓ କ୍ରିୟା ତାଙ୍କୁ ନିର୍ମିତ। ଏବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଶୁଣ, ଯେଉଁବେଳେ ସେ ପ୍ରାଚୀନ ସମୁଦ୍ରରେ ଏକାକି ଶୟନ କରୁଥିଲେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରସିତ ହୋଇ, ମହାମୁନି ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ତାଙ୍କର ଉଦରରେ ରହିଲେ, ତାଙ୍କର ଦିପ୍ତିରେ ଜୀବନ୍ତ ରହିଲେ। ସେ ପୃଥିବୀର ତୀର୍ଥ, ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସ ଦେଖିଲେ। ସେ ଅନେକ ଦେଶ, ରାଜ୍ୟ, ପୁରାତନ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ—ଯେଉଁଠି ଜପ, ହୋମ, ଶାନ୍ତି, ତପସ୍ୟା ହେଉଥିଲା। ତାପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦୀରେ ଦୀରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମୁଁହରୁ ବାହାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦିବ୍ୟ ମାୟାରେ ଅପରିଚିତ ହୋଇ, ନିଜକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ। ମୁଁହରୁ ବାହାରି, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ଦେଖିଲେ, ପ୍ରାଚୀନ ସମୁଦ୍ର ଉପରେ। ତାଙ୍କର ମନରେ ଭୟ ଜନ୍ମ ନେଲା, ନିଜ ପ୍ରାଣ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ହେଲା; ଦେବତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଅପାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ହାତ ଜୋଡ଼ି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଚିନ୍ତା କଲେ: "ଏହା କଣ ମୋ ପାଇଁ? ଏହା କି ବ୍ରମ୍ ନା ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଛି?" ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ସମ୍ଭବ; ଏପରି ଦୁଃଖ ଜଗତରେ ଅନୁଚିତ ଓ ପ୍ରକୃତ ନୁହେଁ, ଏହା ଅନୁଭବ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାୟୁରେ ଲୟ ହୋଇଯିବା, ପର୍ବତମାନେ ପୃଥିବୀରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯିବା ଦେଖି, ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଏହା କି ଧରଣୀ?" ଏବଂ ଆଶଙ୍କାରେ ରହିଗଲେ।