ହେ ରାଜା, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ—ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି—ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ସର୍ପ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ପଶୁ, ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ, ଅମାନବୀୟ ଜନ୍ମରେ ଥିବା ଜୀବମାନେ ଓ କୀଟାଦି—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ପଞ୍ଚମହାଭୂତଙ୍କ ନିୟନ୍ତା ପ୍ରଭୁ, ସଂସାରର ସଂହାର ପାଇଁ, ପଞ୍ଚ ଭୂତକୁ ଉପସାମ୍ହାର କରି, ବିଶ୍ୱରେ ମହାପ୍ରଳୟ ଘଟାନ୍ତି। ସେ ପ୍ରଭୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରୂପେ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନେଇନିଅନ୍ତି, ବାୟୁ ରୂପେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି, ଅଗ୍ନି ରୂପେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦହନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ମେଘ ରୂପେ ପୁନି ପୁଣି ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ତାପରେ ନାରାୟଣ ରୂପେ, ଯୋଗୀଶ୍ୱର, ଚମତ୍କାର କିରଣରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଅନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, କୂଆ ଓ ପ୍ରବାହିତ ଜଳକୁ ପିଇ ନେଇଥାନ୍ତି; ପାହାଡ଼ର ଜଳକୁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଉପରେ ଉଠାଇନେଉଛନ୍ତି। ପୃଥିବୀକୁ କିରଣରେ ଭେଦି, ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରୁ ମଧୁର ତତ୍ତ୍ୱ ଜଳକୁ ନେଇନେଉଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଯେଉଁ ସାର, ରକ୍ତ, ରସ ଅଛି, ସେସବୁକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ନେଇନେଉଛନ୍ତି। ପୁନି ସେ ପ୍ରଭୁ ବଳବାନ ବାୟୁ ରୂପେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ କମ୍ପିତ କରି, ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାୟୁଗୁଡ଼ିକୁ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଅବସ୍ଥିତ ଗନ୍ଧ, ଗନ୍ଧ ଗ୍ରହଣ କ୍ଷମତା, ଦେହ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଉପସାମ୍ହାର ହୁଏ। ପାଣିର ଗୁଣ ତିଆରି—ରସ, ଜିହ୍ବା, ଓ ଆର୍ଦ୍ରତା; ଆଗ୍ନିର ଗୁଣ—ରୂପ, ଚକ୍ଷୁ, ଓ ପକ୍ୱତା; ବାୟୁର ଗୁଣ—ସ୍ପର୍ଶ, ଶ୍ୱାସ, ଚଳନ; ଆକାଶର ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, କର୍ଣ୍ଣ, ଓ ଆକାଶ; ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଉପସାମ୍ହାର ହୁଏ। ଏକ ମାତ୍ର କ୍ଷଣରେ ପ୍ରଭୁ ସଂସାର ମାୟାକୁ—ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ—ନଶ୍ୱର କରିଦିଅନ୍ତି। ସେ ଅତିଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପ୍ରଭୁ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଶରଣ ନେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ କିରଣରେ ସେ ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି। ବାୟୁର ଝଟକାରେ ଗଛମାନେ ଲୋଡ଼ିଥିବାବେଳେ, ସେଥିରେ ଘର୍ଷଣରେ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଶତଧା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ସେ ମହାପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆବୃତ କରି, ପାହାଡ଼, ଗଛ, ଝାଡ଼ି, ଲତା, ଓ ଘାସକୁ ଦହନ କରେ। ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭସ୍ମ କରି, ହରି, ଜଗତ୍ର ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରିଦିଅନ୍ତି। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ହଜାର ମେଘ ରୂପେ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ଜଳରେ ପୃଥିବୀକୁ ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି। ପରେ ଶୁଭ୍ର, ମଧୁର, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ପବିତ୍ର ଦୁଧସଦୃଶ ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ପରମ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଭାବରେ, ଝରିଥିବା ଜଳରେ ପୃଥିବୀ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଗତ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବାୟୁ, ଆକାଶ ମିଶିଯାଏ। ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ କରି, ସମସ୍ତ ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦହନ ଓ ବିପ୍ଳବ କରି, ନିଜେ ଏକା ଶୟନ କରନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରଭୁ ଏକ ମାତ୍ର ଜଳର ସମୁଦ୍ରରେ ଯୋଗୀଶ୍ୱର ଭାବରେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ହଜାର-ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଏକା ଜଳର ସମୁଦ୍ରରେ କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ—ସେ ଅପ୍ରକାଶିତ କିମ୍ବା ପ୍ରକାଶିତ। ‘ଏହି ପୁରୁଷ କିଏ? ତାଙ୍କର ଯୋଗ କ’ଣ? ଯୋଗର ଧାରକ କିଏ? ଏହି ଏକା ସମୁଦ୍ର ଅବସ୍ଥା କେତେଦିନ ରହିଥାଏ?’—ଏହି ସବୁ କିଛି କେହି ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ଭଗବାନ କ’ଣ କରିବେ, ଏହି କଥା କେହି ବୁଝିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେଠାରେ କୌଣସି ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଗତା, ଜ୍ଞାତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; ସେଇ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ। ପ୍ରଭୁ ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଜଳ, ଆଲୋକ, ପ୍ରଜାପତି, ଲୋକପାଳ, ବ୍ରହ୍ମା, ବେଦ ନିବାସ ଓ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ପୁନି ଶୟନ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ରରେ ପରିଣତ ହୁଏ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ଜଳରେ ପୃଥିବୀକୁ ଆବୃତ କରି, ହଂସ ରୂପେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ଏହି ମହାନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ଏହି ନିର୍ମଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଅବସ୍ଥିତ। ପ୍ରଭୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ କେବଳ ସତ୍ୟ ଅଛି, ଅସତ୍ୟ ନାହିଁ। ସେହି ପ୍ରମୁଖ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା, ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଉପନିଷଦ୍ ଶିକ୍ଷା ଭାବେ ସ୍ମୃତି ହୁଏ। ଏହି ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ଯଜ୍ଞ; ଯେଉଁଠି ସେଉଁଠି ପରମ ଅର୍ଥ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁଠି ‘ପୁରୁଷ’ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ—ସେଇ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ। ଯେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପୂଜାରୀ ଭାବେ ସ୍ମୃତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆରମ୍ଭରେ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭବ କରିଥିଲେ; ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମେ ଶୁଣ, ସେମାନେ କିପରି ଯଜ୍ଞରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସାମବେଦ ପାଠକ, ହୋତୃ ପୂଜାରୀ, ଏବଂ ଭୁଜାଠାରୁ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁ ପୂଜାରୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂଜାରୀ ଓ ପ୍ରସ୍ତୋତୃ, ପୃଷ୍ଠରୁ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ପ୍ରତିପ୍ରସ୍ତୋତୃ; ଉଦରରୁ ପ୍ରତିହର୍ତୃ ଓ ପୋତୃ, ଜଂଘାଠାରୁ ଅଚ୍ଛାବାକ, ଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ହାତରୁ ଅଗ୍ନୀଧ୍ର, ଗୁଡ଼ିକୁ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ପାଦରୁ ଗ୍ରାବସ୍ତୁତ, ଏବଂ ଉନ୍ନେତୃକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ, ଭଗବାନ, ଜଗତର ନାଥ, ଏହି ଷୋଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞପାଳକ ପୂଜାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଘୋଷଣାକାରୀ। ଏହି ପୁରୁଷ ଯଜ୍ଞ ଭାବରେ ବେଦର ଗଠିତ; ସମସ୍ତ ବେଦ, ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ, ଉପନିଷଦ୍ ଓ କ୍ରିୟା, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ହୋଇଛନ୍ତି।