ସୂର୍ୟପୁତ୍ରଙ୍କୁ କଥା କହିବାରେ, ଋଷିମାନେ କହିଲେ—କୃତ ଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ, ଏହାର ସନ୍ଧି ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଓ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଅବଧି ଅଛି। ଏହି କୃତ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଚାରିଟି ପାଦରେ ଦୃଢ଼, ଅଧର୍ମ ଅତି ଦୁର୍ବଳ; ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଓ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼, ରାଜାମାନେ ରାଜଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ବୈଶ୍ୟମାନେ କୃଷିକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବାରେ ରହିଥାନ୍ତି। ଏହି ଯୁଗରେ ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା ଓ ଧର୍ମ ଫୁଲିଫଳିଥାଏ; ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଲୋକମାନେ କରିଥାନ୍ତି ଓ ସେଗୁଡିକ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ଏହି ହେଉଛି କୃତ ଯୁଗର ବ୍ୟବହାର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଜନମ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ। ତ୍ରେତା ଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ, ଏହାର ସନ୍ଧି ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଓ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଅବଧି ଅଛି। ଏହି ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ଦୁଇ ପାଦରେ ଦୃଢ଼, ଧର୍ମ ତିନି ପାଦରେ ରହିଛି; ସତ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଅଧିକ, ଏବଂ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ନୀତି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏହି ଯୁଗରେ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅନ୍ୟତା ହେଉଛି; ଏହି ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ଆଶ୍ରମ ଗୁଡିକ ଶିଥିଲ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ହେଉଛି ଦେବମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ତ୍ରେତା ଯୁଗର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରବାହ; ଏବେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ବ୍ୟବହାର ଶୁଣ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ଦୀର୍ଘ, ଏହାର ସନ୍ଧି ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଓ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ ଅବଧି ଅଛି; ଏହାକୁ ଏକ ଯୁଗ କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବ୍ୟବହାରିକ ଲାଭରେ ଲିନ, ରାଗରେ ଅନ୍ଧ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିମ୍ନ ଓ ନିର୍ମାନ୍ୟ। ଏହି ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଦୁଇ ପାଦରେ ଦୃଢ଼, ଅଧର୍ମ ତିନି ପାଦରେ ଉତ୍ତଳ; ଏହି ବିପର୍ୟୟ ଓ କ୍ରମେ ଅବନତି ଦ୍ୱାରା କଳି ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣର ସ୍ୱଭାବ କ୍ଷୟ, ଉତ୍ସାହ ନଷ୍ଟ; ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ଛାଡ଼ି ଦ୍ୱାପରର ସନ୍ଧିରେ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଯାଏ। ଏପରେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ସନ୍ଧି ଗଣନା କରାଯାଏ; ଏହି ହେଉଛି କ୍ରୂର କଳି ଯୁଗ। ଯେଉଁଠାରେ ଅଧର୍ମ ଚାରି ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଧର୍ମ ଏକ ପାଦରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟାର ଅଭାବ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଲିନ, ସେଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ଏଠାରେ କେହି ଅତି ଶୁଦ୍ଧ ନୁହଁନ୍ତି, ନ ବି ଉତ୍ତମ ଗୁଣି, ନ ସତ୍ୟବାଦୀ; ଏଠାରେ ନ ନାସ୍ତିକ ନ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠା ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଭିମାନରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସ୍ନେହ ଓ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ କ୍ଷୟ, ସମସ୍ତ କଳି ଯୁଗରେ ଶୂଦ୍ର ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। କଳି ଯୁଗରେ, ସୂର୍ୟବଂଶୀ, ଆଶ୍ରମର ବିପର୍ୟୟ ହୁଏ, ଯୁଗର ଶେଷରେ ବର୍ଣ୍ଣ ନିମିତ୍ତରେ ବିଗ୍ନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଯୁଗକୁ ଏକ ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ହଜାର ଏପରି ଚକ୍ର ହେଲେ, ଏହି ଦିନକୁ ବ୍ରହ୍ମାର ଦିନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଶରୀର ବିଳୟ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଶ ପାଇଁ ଚେତନା ଉପଜେ। ବ୍ରହ୍ମା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ପ୍ରାଣୀ, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଅମାନବ ଜନ୍ମ ଥିବା ଓ କୀଟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଶ ହୁଏ। ପଞ୍ଚମହାଭୂତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଥ, ବିଶ୍ୱର ବିଳୟ ପାଇଁ ପଞ୍ଚଭୂତକୁ ତାନି ଏକ ବିଶାଳ ନାଶ କରନ୍ତି। ସୂର୍ୟ ଭାବେ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇଯାନ୍ତି; ବାୟୁ ଭାବେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ତାନିନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜଳାନ୍ତି; ଭୟଙ୍କର ମେଘ ଭାବେ ପୁନି ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ନାରାୟଣ ରୂପ ନେଇ, ଯୋଗୀ, ସତ୍ତାର ମୂର୍ତ୍ତି, ଦୀପ୍ତିମାନ ରେ ନିର୍ମଳ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ଶୁଷ୍କ କରନ୍ତି। ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ଜଳାଶୟ ପିଇ ଦେଇ, ପର୍ବତରୁ ଜଳ ତାନିନ୍ତି। ପୃଥିବୀକୁ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଭେଦି, ପାତାଳର ଜଳ ତାନି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରସ ପିଇନ୍ତି। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଂଶୁ, ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ତରଳ ଅଛି, ସେସବୁ ଲୋଟସ୍ନୟନ, ପରମପୁରୁଷ ନେଇନ୍ତି। ପ୍ରଭୁ ବାୟୁ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ କମ୍ପିତ କରି, ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ ଓ ଅନ୍ୟ ବାୟୁ ତାନିନ୍ତି। ଏପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ପ୍ରାଣୀ, ଓ ଧରାର ଗୁଣ—ଗନ୍ଧ, ଗନ୍ଧର ଅନୁଭବ, ଶରୀର—ବିଳୟ ହୁଏ। ଜଳର ଗୁଣ—ରସ, ଜିଭା, ତରଳ; ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ—ରୂପ, ଦୃଷ୍ଟି, ପକ୍କା; ବାୟୁର ଗୁଣ—ସ୍ପର୍ଶ, ଶ୍ୱାସ, ଚଳନ; ଆକାଶର ଗୁଣ—ଧ୍ୱନି, ଶ୍ରବଣ, ଆକାଶ—ସମସ୍ତ ବିଳୟ ହୁଏ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରଭୁ ବିଶ୍ୱର ମାୟା—ମନ, ବୁଦ୍ଧି, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ—ବିନାଶ କରିଦେଲେ। ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହୃଷୀକେଶ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ, ଭଗବାନଙ୍କ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆବୃତ କରାଯାଏ। ଗଛର ଶାଖାରେ ଶରଣ ନେଇ, ବାୟୁର ଘାତ ଦ୍ୱାରା ଘସଘସି, ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଶତ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ଏହାପରେ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଳୟାଗ୍ନି ସମସ୍ତକୁ ଆବୃତ କରି, ପର୍ବତ, ଗଛ, ଜିଂଗା, ଲତା, ଗ୍ରାସ ବିନାଶ କରିଦେଲା। ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭସ୍ମ କରି, ହରି, ଜଗତର ଗୁରୁ, ପ୍ରଳୟ କ୍ରିୟାରେ ପୁନି ତାହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିଦେଲେ। ତାପରେ ବଳଶାଳୀ କୃଷ୍ଣ ହଜାର ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବର୍ଷା ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ତୃପ୍ତ କରିଦେଲେ। ଏହାପରେ ଶୁଦ୍ଧ, ମଧୁର, ଶୁଭ, ପବିତ୍ର ଦୁଧ ଭଳି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କଲା। ଏହି ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାରେ ପୃଥିବୀ ଏକ ଅପାର ସମୁଦ୍ରରେ ପରିଣତ ହେଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।