ନାରାୟଣଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ କିଏ ଜାଣିପାରିବେ? ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିପାରିବା ଶକ୍ତି କି ଖୁଦ୍ ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଟି ଯାହା ସମସ୍ତ ବେଦର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନଙ୍କର ଅତି ଗହନ ଚିନ୍ତନ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞଙ୍କର ନାୟକ, ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ କୁକର୍ମୀମାନେ ଯାହାକୁ ନରକ ଭାବେ ଅନୁଭବନ୍ତି—ସେହି ତତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବମଧ୍ୟରେ ଦେବତା, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ଏହି ତପସ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେ ନିଜେ କର୍ତ୍ତା, କାରଣ, ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ। ସେ ଓଁକାର, ପୁରୁଷ, ଗୁରୁ—ସମସ୍ତେ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବନ୍ତି; ପଞ୍ଚପ୍ରାଣ, ଅବିଚଳ ଓ ଅକ୍ଷୟ ସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟ ସେଇ। ସମୟ, ପାକ କ୍ରିୟା, ପାକ କରୁଥିବା, ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଓ ଅଧ୍ୟୟନ—ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାମାନେ ଏହି ନାମରେ ତାଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି; ଏହା ସବୁ ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ କର୍ମ କରାନ୍ତି, ଓ ଅଶାନ୍ତମାନେଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି। ଆମେ ସେଇ ଆଦିପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଆମେ ଚାହୁଁନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ ଆମେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ସେ କଥା କହୁଛନ୍ତି, କଥାର ବିଷୟ ଓ କଥା ମଧ୍ୟ ସେଇ। ଯେଉଁ କିଛି ଶୁଣାଯାଏ, ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଆଲୋଚିତ, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ କଥା ଓ ପୁରାଣ—ସେସବୁ ତାଙ୍କୁ ଉପସର୍ଗିତ; ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ନାରାୟଣ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଯେଉଁ କିଛି ସତ୍ୟ, ଅମୃତ, ଅକ୍ଷୟ, ପରମ; ଯେଉଁ କିଛି ଥିଲା, ଏଠାରେ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ କିଛି ହେବ, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ଅନ୍ୟ ଯାହା କିଛି ଅଛି—ସେସବୁ ପ୍ରାଚୀନ, ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ। ଏବେ, ଯୁଗ ଅନୁସାରେ ସମୟର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଉଛି। କୃତ ଯୁଗ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷର, ତାହାର ସଂଧ୍ୟା ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ, ଏବଂ ତାହାର ଦୁଇଗୁଣା ଅବଧି ସହିତ। ସେଇ ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଚାରିଟି ଅଙ୍ଗରେ ଦୃଢ଼, ଅଧର୍ମ ଦୁର୍ବଳ; ଲୋକେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମନେଇଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼, ରାଜାମାନେ ରାଜଧର୍ମରେ ଏକାଗ୍ର, ବୈଶ୍ୟମାନେ କୃଷି କାମରେ ଲାଗିଥିବେ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ। ସେଠି ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା ଓ ଧର୍ମ ବିକାଶ ପାଏ; ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ଲୋକେ କରନ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ଏହି ହେଉଛି କୃତ ଯୁଗର ଆଚରଣ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନିମ୍ନଜନ୍ମୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି। ତ୍ରେତା ଯୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷର, ତାହାର ସଂଧ୍ୟା ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ଓ ତାହାର ଦୁଇଗୁଣା। ସେଠି ଅଧର୍ମ ଦୁଇଟି ଅଙ୍ଗରେ ଦୃଢ଼, ଧର୍ମ ତିନିଟି ଅଙ୍ଗରେ; ସତ୍ୟ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ବିକାଶ ପାଏ, ତ୍ରେତାର ନୀତି ଏହିପରି ହୁଏ। ଏଠାରେ ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନୁଶାସନ ବିକୃତି ପାଏ, ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ପାଏ। ଏହି ହେଉଛି ଦେବତାମାନେ ନିର୍ମିତ ତ୍ରେତା ଯୁଗର ବିଭିନ୍ନ ଚଳଚ୍ଚଳା; ଏବେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଆଚରଣ ଶୁଣ। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷର, ତାହାର ସଂଧ୍ୟା ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ଓ ତାହାର ଦୁଇଗୁଣା; ଏହି ଯୁଗ ଏକ ଯୁଗ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ସେଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅର୍ଥ ଲାଭ ଉପରେ ଏକାଗ୍ର, କାମନା ଦ୍ୱାରା ବିଫଳ; ସମସ୍ତେ ଛୋଟ ଏବଂ ଅଧମ ଭାବରେ ଚରିତ୍ର କରନ୍ତି। ଏହି ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଦୁଇଟି ଅଙ୍ଗରେ ଦୃଢ଼, ଅଧର୍ମ ତିନିଟି ଅଙ୍ଗରେ; ଧର୍ମର କ୍ରମଶଃ ପତନ ଘଟେ ଓ କଳି ଯୁଗରେ ତାହା ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କ୍ଷୟ ପାଏ, ଉତ୍ସାହ ନଶ୍ୱର ହୁଏ; ଉପବାସ ଓ ବ୍ରତ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଦୁଇଶଏ ବର୍ଷ ସଂଧ୍ୟା ସହିତ କଳି ଯୁଗ ଗଣନା ହୁଏ; ଏହି ଯୁଗ କ୍ରୂର କଳି ଯୁଗ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ ଚାରିଟି ଅଙ୍ଗରେ ଦୃଢ଼, ଧର୍ମ ଏକ ଅଙ୍ଗରେ ଅବଶିଷ୍ଟ; ଲୋକେ ତପସ୍ୟା ବିନା ଏବଂ ଇଚ୍ଛାରେ ଲିନ, ଏଠି ମଣିଷ ଜନ୍ମନେଇଥିବେ। କେହି ବି ଅତିଶୟ ପବିତ୍ର, ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ସତ୍ୟବାଦୀ ନୁହଁନ୍ତି; ଏଠି ନାସ୍ତିକ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ କେହି ନାହାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅହଂକାରରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ନିଜ ଜନ୍ମ ଓ ସମ୍ପ୍ରୀତି କ୍ଷୟ ପାଏ, ସମସ୍ତେ କଳି ଯୁଗରେ ଶୂଦ୍ର ସଦୃଶ ଆଚରଣ କରନ୍ତି। ଏହି କଳି ଯୁଗରେ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମର ବିପରୀତ ଚଳନ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଯୁଗ ଶେଷରେ ବର୍ଣ୍ଣ ନିମିତ୍ତ ଭ୍ରାନ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ଭାବେ ଏକ ଯୁଗ ବାର ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷର ହୁଏ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ଏପରି ହଜାର ଯୁଗ ଯାଏଁ ଏକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ହୁଏ। ଏହି ଦିନ ଶେଷ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦେହ ନଶ୍ୱର ହେବାକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ନାଶ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା ଆସେ। ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ, ଦାଇତ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପକ୍ଷୀ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ପଶୁ, ଉତ୍ତମ ପ୍ରାଣୀ, ଅପ୍ରାକୃତ ଜନ୍ମ, କୀଟ—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ନାଶ ଉପରେ ଆଣାଯାଏ। ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତଙ୍କ ନାୟକ ପଞ୍ଚ ଭୂତକୁ ନିଜେ ଉପସମ୍ହାର କରି, ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଳୟ ପାଇଁ ବଡ଼ ନାଶ ଆଣନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସେ ଦୃଷ୍ଟି ନେଇନେଇ, ପବନ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରାଣ ନେଇନେଇ, ଅଗ୍ନି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦହନ କରି, ଭୟଙ୍କର ମେଘ ଭାବେ ପୁଣି ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ନାରାୟଣଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯୋଗୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସେ ମହାପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ସାଗରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସମସ୍ତ ସାଗର, ନଦୀ, କୁଆଁ, ପାହାଡ଼ର ପାଣି ସେ ନିଜ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଉଠାଇନେଇଥିବେ। ପୃଥିବୀକୁ ତାଙ୍କର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଭେଦି, ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି, ସମସ୍ତ ତମସାର ଉତ୍ତମ ରସ ସେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଅଛି ତରଳ, ରକ୍ତ, ଅନ୍ୟ ରସ, ସେସବୁ ଉପରେ ଲୋଟସ୍-ନେତ୍ର ଏହି ପରମ ପୁରୁଷ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପୁଣି, ପ୍ରବଳ ବାୟୁ ଭାବେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ କମ୍ପିତ କରି, ହରି ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।