ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାନ ଋଷି ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ: “ହେ ମହାମୁନି, ପୂର୍ବତନ ସମୟରେ କିଏମାନେ ପ୍ରଜାପତି ଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନେ କିପରି ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ? ସମସ୍ତ ଚର ଅଚର ପ୍ରାଣୀ ଏକ ଶୂନ୍ୟ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯିବାବେଳେ, ଦେବତା, ଅସୁର, ମଣିଷ, ସର୍ପ ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ କିପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହେଲା? ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ଲୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସମସ୍ତ କିଛି ଅନ୍ଧକାରରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ବୃହତ ଭୂତମାନଙ୍କ ନାୟକ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଅପାର ତେଜ ଓ ବିରାଟ ରୂପଧାରୀ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ନାରାୟଣ କିପରି ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଥିଲେ?” ଏହି ଗୁପ୍ତ ଗାଥା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି ସହିତ ଆଗ୍ରହ କରୁଛି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଆପଣ ଏହି ନାରାୟଣଙ୍କର ମହିମା କଥା କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ନିକଟରେ ଆସି ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ବସିଛୁ। ନାରାୟଣଙ୍କର ମହିମା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଗ୍ରହ ଯଥାଯଥି; କାରଣ ଆପଣ ସୂର୍ୟବଂଶର ଉତ୍ତମ ଅଂଶଜ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବଂଶଧର। ଏହି କଥା ପୁରାତନ ପୁରାଣ ଓ ବେଦରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଯାଇଛି, ସେପରି ମୁଁ କହିବି। ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି କଥା କହିଛନ୍ତି, ଏବଂ ବିଶ୍ରୁତ ପରାଶରପୁତ୍ର ବ୍ୟାସଦେବ, ଯିଏ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ, ସେଠିରୁ ମୁଁ ଯେପରି ଶୁଣିଛି ଏବଂ ବୁଝିଛି, ତାହା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହୁଛି। କିଏ ଏହି ନାରାୟଣଙ୍କର ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବ? ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଗୁହ୍ୟତମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହି ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟା—ଯାହା ସମସ୍ତ ବେଦର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ମହାଋଷିମାନେ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଥିବା ରହସ୍ୟ, ଯଜ୍ଞମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଚିନ୍ତନର ବିଷୟ, ଅପରାଧୀମାନେ ଯାହାକୁ ନରକ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ଯିଏ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପରମ ଯଜ୍ଞ, ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ସାର, ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେ ନାରାୟଣ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ବେଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ତାପସ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେ କର୍ତ୍ତା, କରଣ, ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଏବଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ। ‘ଓଁ’ ଏହି ଅକ୍ଷର, ପୁରୁଷ, ଗୁରୁ—ସମସ୍ତ ଏକ; ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ, ନିରନ୍ତର, ଅବିନାଶୀ। ସମୟ, ପାକ କ୍ରମ, ପାକକାରୀ, ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଅଧ୍ୟୟନ—ବିଭିନ୍ନ ଦେବମାନେ ଏହି ନାମରେ ଡାକନ୍ତି; ସେଉଁଠି କିଛି ଅନ୍ୟ ନାହିଁ। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ପରିବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି, ଆମକୁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାନ୍ତି, ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳମନ୍ତିଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଆମେ ସେଇ ଆଦିପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଛୁ, କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଚାହୁଁଛୁ; ସେ କଥା କହୁଛନ୍ତି, ଆମେ ଯାହା କହୁଛୁ ତାହା ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ। ଯାହା କିଛି ଶୁଣାଯାଏ, ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଆଲୋଚନା ହୁଏ, ସମସ୍ତ କଥା, ଗାଥା, ପ୍ରଥା—ସମସ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଉପହାର; ସେଇ ନାରାୟଣ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ। ଯାହା ସତ୍ୟ, ଅମୃତ, ଅବିନାଶୀ, ପରମ; ଯାହା ଭୂତ, ଏଠାରେ ପରମ, ଭବିଷ୍ୟତ, ଚଳ-ଅଚଳ, ଯାହା ଅନ୍ୟ କିଛି—ସମସ୍ତି ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ପରମ ପ୍ରଭୁ। ଏହି ଯୁଗ ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି କୃତୟୁଗରୁ। କୃତୟୁଗର ଅୟୁଷ୍ୟ ଚାରିହଜାର ବର୍ଷ, ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଏକଶେ ବର୍ଷ, ଏବଂ ସେଥିରେ ଦୁଇଗୁଣା ସନ୍ଧ୍ୟା ଅଛି। ଏହି ଯୁଗରେ ଧର୍ମ ଚାରିଟି ପାଦରେ ଦୃଢ, ଅଧର୍ମ ଦୁର୍ବଳ; ଲୋକେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଧର୍ମରେ ଦୃଢ, ରାଜାମାନେ ରାଜଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ବୈଶ୍ୟମାନେ କୃଷିରେ ଲିନ, ଶୂଦ୍ରମାନେ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ। ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଧର୍ମ ଫୁଟିଉଠେ; ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ଏହି କୃତୟୁଗର ଚରିତ୍ର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ନୀଚ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ। ତ୍ରେତାୟୁଗର ଅୟୁଷ୍ୟ ତିନିହଜାର ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଏକଶେ ବର୍ଷ, ଏବଂ ଦୁଇଗୁଣା ସନ୍ଧ୍ୟା। ଏହି ଯୁଗରେ ଅଧର୍ମ ଦୁଇଟି ପାଦରେ, ଧର୍ମ ତିନିଟି ପାଦରେ ଦୃଢ; ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ବିରାଜମାନ, ତ୍ରେତାର ନିୟମ ଚାଲିଥାଏ। ଏଠାରେ ଚାରିବର୍ଣ୍ଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅଳ୍ପ ଅନ୍ୟ, ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ପାଏ। ଏହି ହେଉଛି ଦେବମାନେ ନିର୍ମିତ ତ୍ରେତାୟୁଗର ଚରିତ୍ର। ଏବେ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର କଥା ଶୁଣ। ଦ୍ୱାପରର ଅୟୁଷ୍ୟ ଦୁଇହଜାର ବର୍ଷ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଏକଶେ ବର୍ଷ, ଏବଂ ଦୁଇଗୁଣା ସନ୍ଧ୍ୟା; ଏହିଥିରେ ଏକ ଯୁଗ ଗଣାଯାଏ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅର୍ଥ ଲାଭରେ ଲିନ, କାମ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧ, ସମସ୍ତେ ଛୋଟ ଏବଂ ନିଚ; ଏଠାରେ ଧର୍ମ ଦୁଇଟି ପାଦରେ, ଅଧର୍ମ ତିନିଟି ପାଦରେ ଦୃଢ; ଧର୍ମ ଦୀରେଘେ ଅବନତି ହୁଏ, କଳିରେ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ପାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣର ସ୍ଵଭାବ କ୍ଷୟ ପାଏ, ଉତ୍ସାହ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ତ୍ୟାଗ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଏକହଜାର ବର୍ଷ ଓ ଦୁଇଶେ ବର୍ଷ ସନ୍ଧ୍ୟା ସହିତ ଯୁଗାନ୍ତରେ କଳିୟୁଗ ଆସେ, ଯାହା କ୍ରୂର ଯୁଗ। ଏଠାରେ ଅଧର୍ମ ଚାରିଟି ପାଦରେ ଦୃଢ, ଧର୍ମ ଏକ ପାଦରେ ରହିଯାଏ, ଲୋକେ ତ୍ୟାଗ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଅନୁଚିତ, କାମନାରେ ଲିନ; ଏଠାରେ ଲୋକେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର, ଧର୍ମିକ, ସତ୍ୟବାଦୀ ନୁହଁନ୍ତି; ନ ନାସ୍ତିକ, ନ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅହଂକାରରେ ଆବୃତ, ସ୍ନେହ ଓ ସମ୍ପର୍କ କ୍ଷୀଣ, ସମସ୍ତେ ଶୂଦ୍ର ସ୍ଵଭାବରେ ଚରଣ କରନ୍ତି। କଳି ଯୁଗରେ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ବିପରୀତ ହୁଏ, ଯୁଗ ସମାପ୍ତିରେ ଚାରିବର୍ଣ୍ଣର କ୍ରମ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ଏହିପରି, ଏକ ଯୁଗର ଦ୍ୱାଦଶହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଥାଏ, ଏହିପରି ହଜାର ଯୁଗ ଯାଏ, ତାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଦିନ ଶେଷ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଦେହ ନଶ୍ୱର ଦେଖି, ବିଶ୍ୱ ଧ୍ୱଂସର ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ସୃଷ୍ଟି ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାଖ୍ୟାନର ମୁଳେ ଅଛନ୍ତି ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର, ନାରାୟଣ।