ଚତୁର୍ଥ ପିତୃ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ଏହାପରେ, ସେ ପିତୃ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ସେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟମ ସ୍ଥିତି ଲାଭ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ପରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଅନ୍ୟ ଦାନ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଏହି ଦାନ କେବଳ ସେହି ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଅବସ୍ଥିତ; ଏହି ସମୟରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହଣ, ସୂର୍ୟଗ୍ରହଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବପର୍ବଣୀରେ ଏହି ଦାନ ପରିବାହିତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନରେ ତିନିଟି ପିଣ୍ଡ ଦେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏକ ମାତ୍ର ପିଣ୍ଡ ଦେଇ କ୍ରିୟାକାର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁ ଦିନରେ ପକ୍ଷିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରେ, ସେ ସଦା ପିତୃହନ୍ତା, ମାତୃହନ୍ତା ଓ ଭ୍ରାତୃହନ୍ତା ଭାବେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ; ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅଧୋଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପିତୃମାନେ ମିଶିଯାନ୍ତି, ସେଠି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତେଣୁ, ପ୍ରତିବର୍ଷ ଏକ ମାତ୍ର ପିଣ୍ଡ ଦେଇ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ୍। ଯିଏ ଇର୍ଷ୍ୟା ବିନା, ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଜଳ ଓ ଭୋଜନ ସହିତ କୁମ୍ଭ ଦେଇ ଦାନ କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରେ। ଯେଉଁଠାରେ ବିଦ୍ୟାନ୍ତ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ବ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ସେଠି ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ ଓ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସପିଣ୍ଡୀକରଣ ସମୟରେ, ବାପା ତିନି ସମୂହ ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଂଯୋଗ ପାଇଲେ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କୁଶା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି କରି, ତିନି ପିତୃ ପରେ ଯେଉଁମାନେ ପିଣ୍ଡ ଭାଗୀ ଅଟନ୍ତି, ସେମାନେ ଶେଷ ଭାଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ସପ୍ତମ ପିଢି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସମ୍ପର୍କ ରହିଥାଏ, ଏହି ସପ୍ତମ ହେଉଛନ୍ତି ପିଣ୍ଡ ଦାତା। ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଭୋଜନ ଓ ହୋମ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେଗୁଡିକି କିପରି ପିତୃମାନଙ୍କ ପ୍ରପଞ୍ଚକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ? କିଏ ଏହାର ମାଧ୍ୟମ? ଯଦି ଜଣେ ଦ୍ୱିଜାତି ମଣିଷ ଭୋଜନ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଦାନ ସୁଭ କିମ୍ବା ଅସୁଭ ଯେଉଁ ହେଉ, କିପରି ପିତୃମାନେ ଏହା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି? ବେଦରେ କୁହାଯାଇଛି—ବସୁମାନେ ପିତୃ, ରୁଦ୍ରମାନେ ପର୍ଦ୍ଦାଦା, ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ। ପିତୃମାନଙ୍କର ନାମ ଓ ବଂଶ ହେଉଛି ଭୋଜନ ଓ ହୋମ ଦାନର ମାଧ୍ୟମ; ଶ୍ରାଦ୍ଧର ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି। ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେମାନଙ୍କର ନାୟକ ଭାବେ ବିଧିତ; ଯେଉଁ ପିତୃମାନେ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନାମ, ବଂଶ, ସମୟ, ସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ଭୋଜନ ପାଇଁ ନିଜ ଅବତାର ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଯଦି ବାପା ପୁଣ୍ୟ କର୍ମରୁ ଦେବତ୍ୱ ପାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ଏହି ଭୋଜନ ଅମୃତ ଭାବେ ସେଠାରେ ଲାଗିଥାଏ। ଦାନବ ହେଲେ ମାୟା, ପିଶାଚ ହେଲେ ରକ୍ତ ଓ ଜଳ, ମଣିଷ ହେଲେ ବିଭିନ୍ନ ରସ ଓ ଭୋଜନ ଭାବେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଭୋଗ ଶକ୍ତି, ନାରୀ ପ୍ରିୟତମା, ଭୋଜନ ଖାଦ୍ୟ ଶକ୍ତି, ଦାନ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଦାନଶକ୍ତି, ରୂପ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ଫୁଲ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଓ ବ୍ରହ୍ମ ସଂଯୋଗ ହେଉଛି ଫଳ; ଦୀର୍ଘାୟୁ, ପୁତ୍ର, ଧନ, ଜ୍ଞାନ, ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ସୁଖ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଫଳ। ତୃପ୍ତିଶୀଳ ପିତୃଗଣ ମଣିଷଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି; ପୁରାତନ ସମୟରେ, କୌଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ପଞ୍ଚଜନ୍ମ ସମ୍ପର୍କରୁ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ଏଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—କୌଶିକଙ୍କ ବଂଶଜମାନେ କିପରି ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ? ପଞ୍ଚଜନ୍ମ ସମ୍ପର୍କ ଦ୍ୱାରା କିପରି କର୍ମ ଶେଷ ହୁଏ? କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାର୍ଷି କୌଶିକ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ସାତିପୁଅ ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଣ। ସେମାନେ ଥିଲେ—ଶ୍ୱସୃପ, କ୍ରୋଧନ, ହିଂସ୍ର, ପିଶୁନ, କବି, ବାଗ୍ଦୁଷ୍ଟ, ପିତୃବର୍ତ୍ତିନ; ସେମାନେ ଗର୍ଗଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ହେଲେ। ବାପା ଚଳିଗଲାପରେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିଲା; ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଗର୍ଗଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ଦୁଧାଳୁ ଗାଈକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଭୂଖରେ ଅତିଶୟ ପୀଡିତ ହୋଇ, ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହି ପିତଲା ଗାଈକୁ ଖାଇଦେବା ଦରକାର।' ଏହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିବା ବେଳେ, ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଭାଇ କହିଲା, 'ଯଦି ମାରିବାକୁ ପଡ଼ିବ, ତେବେ ଏହାକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଜନ ଭାବେ ଦିଅ।' ଯେତେବେଳେ ଏହିଁକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା, ସେ ଅସ୍ଵୀକାର କଲେ—'ମୁଁ ଏହା କରିବି ନାହିଁ, ଏହା ପାପ।' କିନ୍ତୁ, ପିତୃଭକ୍ତିରେ ଅନୁମତି ମିଳିଲାପରେ, ସେ ଏହା କଲେ। ସେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ପୁନଃ ତାକୁ ଦେଇ, ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେବତା ଅତିଥି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ଅନୁକ୍ରମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବାପା ପାଇଁ ଦେଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଜଣେକୁ ଅତିଥି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ତ୍ତା ନିଜେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପିତୃସ୍ମୃତି ରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ। ଗାଈ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ବଛଢ଼ି ଦାନ ଦେଲେ—ପରେ ଏହି ଗାଈକୁ ବାଘ ମାରିଦେଲା, ତେବେ କୁହିଲେ—'ଏହି ବଛଢ଼ି ଗ୍ରହଣ କର।' ଏଭଳି ଭାବେ ଗାଈ ଭୋଜନ କରାଗଲା; ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ସାତି ତପସ୍ବୀ ବେଦ ଶକ୍ତିରେ ନିର୍ଭୟ ଥିଲେ। ପରେ କାଳ ଦ୍ୱାରା ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେହି ଶିକାରୀ ଦଶପୁରରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ, ପିତୃଭକ୍ତିରେ ମନ ଗଢ଼ିଯାଇଥିଲା। ଏହି ପୂର୍ବ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନେ ଶିକାରୀ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ନିଷ୍ଠୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ। ତଥାପି, ପିତୃମାନଙ୍କର ମହିମାରୁ, ସେମାନେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ଉପବାସ କଲେ। ସେହି ସାତି ଜଣେ, ପୂର୍ବ ସ୍ମୃତି ସହିତ, କାଳଞ୍ଜର ପାହାଡ଼ ଉପରେ ହରିଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ନୀଳକଣ୍ଠଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ, ପିତୃଭକ୍ତିରେ ପ୍ରଭାବିତ।