ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ଆଦିକାଳରେ ବିବିଧ ଭାବନା, ଗୁଣ ଓ ଦେବତାମାନେ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାହା ଶୁଣ। ବୁଦ୍ଧିରୁ ମୋହ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଅହଂକାରରୁ ଅଭିମାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, କଣ୍ଠରୁ ଆନନ୍ଦ ଆସିଲା, ଚକ୍ଷୁରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଓ ହସ୍ତମଧ୍ୟରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହିପରି, ଏ ରାଜନ୍, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ନଉଟି ପୁଅ ଓ ଏକ ଝିଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗଜା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୋହ ବୁଦ୍ଧିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅହଂକାର ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି, କ୍ରୋଧ ଓ ବୁଦ୍ଧି—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଏହିପରି ଅର୍ଥ ରଖେ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ବିଶ୍ୱର ମୂଳ ଗୁଣ, ଏହାର ସାମ୍ୟାବସ୍ଥାକୁ ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିଛି ଏହାକୁ ପ୍ରଧାନ ବୋଲନ୍ତି, କିଛି ଏହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ କୁହନ୍ତି; ଏହି ପ୍ରଧାନ ଏବଂ ଗୁଣମାନେ ଏହି ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବିକାଶ କରନ୍ତି। ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କର କ୍ଷୁଭିତ ହେବାରୁ, ଏକ ରୂପରେ ତିନି ଭାଗ ଭାଗି ତିନି ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର। ପ୍ରଧାନର ବିକାରରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାକୁ 'ମହତ୍' ବୋଲି ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମନାଯାଏ, ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ। ଏହି ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାକୁ ବଢ଼ାଇଲା। ଏହିଠାରୁ ମୁଁ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ କ୍ରିୟାନ୍ୱିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କହିବି। ଶ୍ରବଣ, ଚର୍ମସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ରସନା ଓ ଘ୍ରାଣ—ଏହି ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ; ମଳ, ଶୁକ୍ର, ହସ୍ତ, ପାଦ ଓ ବାଣୀ—ଏହି ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଘନ୍ଧ—ଏହି ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା; ମଳନିଷ୍କାଷଣ, ଭୋଗ, ଗ୍ରହଣ, ଚଳନ ଓ ବାକ୍ କ୍ରିୟା—ଏହି ସମ୍ପୃକ୍ତ କ୍ରିୟାମାନ। ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନଃ ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଯାହା କ୍ରିୟା ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣ ଧାରଣ କରେ; ଏହି ଅତିସୂକ୍ଷ୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଏହାର ଅଂଶ ଓ ଦେହ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ। ଦେହ ଏହି ତନ୍ମାତ୍ରା ଥିବାରୁ 'ଦେହ' ନାମ ପାଇଛି, ଏବଂ ଏହି ଦେହ ସହିତ ଆତ୍ମାର ଯୋଗ ଥିବାରୁ 'ଦେହୀ' କୁହାଯାଏ। ମନଃ ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଶବ୍ଦ ତନ୍ମାତ୍ରାରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ଶବ୍ଦ। ଆକାଶର ବିକାରରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଦୁଇଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ। ବାୟୁର ତନ୍ମାତ୍ରାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ତିନିଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ। ଅଗ୍ନିର ବିକାରରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଚାରିଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ। ଏହି ଜଳର ମୁଖ୍ୟ ଗୁଣ ରସ। ଜଳର ବିକାରରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣ—ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଘନ୍ଧ; ଏହାର ପ୍ରଧାନ ଗୁଣ ଘନ୍ଧ। ଏହି ଅତିଶୟ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅନୁଭବ କରେ। ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଏହି ଜୀବ ଚଳିଥାଏ; ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟର ଦେହ ଛବିଶଟି ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଥିବାରୁ କପିଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ 'ସାଂଖ୍ୟ' କୁହିଛନ୍ତି। ଏହି ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ସ୍ଥାପିତ ହେବା ପରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବିଶ୍ୱକୁ ଗଢ଼ିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟି ପ୍ରୟୋଜନରେ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥାପିତ କଲେ ଏବଂ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଦେହରୁ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଅର୍ଧ ଅଂଶ ନାରୀ ଓ ଅର୍ଧ ଅଂଶ ପୁରୁଷ ହେଲେ। ସେ ନାରୀ ଶତରୂପା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଯାହାକୁ ସାବିତ୍ରୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ବ୍ରହ୍ମାଣୀ ଓ ସ୍ୱୟଂ ତାଙ୍କର କନ୍ୟା ଭାବେ ବିଚାର କରିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି କାମବାଣରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ, ବାରମ୍ବାର ତାଙ୍କ ରୂପକୁ ଦେଖି ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ସନ୍ତାନମାନେ 'ଭଉଣୀ!' ବୋଲି ଡାକିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି କେବଳ ତାଙ୍କ ମୁହଁରେ ଅଟକି ରହିଲା। ଶତରୂପା ଲଜ୍ଜାବନ୍ତି ହୋଇ, ପିତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବଞ୍ଚିବାକୁ, ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖ ଘୂରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାହାରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦେହରେ ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ, ବାମ ଓ ପଛପଟେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚାରିଟି ମୁହଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏବଂ ଶେଷରେ ତାଙ୍କ ଶିରରେ ପଞ୍ଚମ ମୁହଁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହାକୁ ତାଙ୍କ ଜଟା ଦ୍ୱାରା ଢାକିଦେଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ କହିଲେ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ। ଏହା ପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵୟଂ ଶତରୂପାଙ୍କୁ ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ନିମନ୍ତ୍ରଣରେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହ ଦୀର୍ଘ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଧରି ସାମାନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପରି ସଂସାର ଭୋଗ କଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ସେହି ମନୁ, ଯିଏ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ବିରାଟ୍ ନାମରେ ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ତାଙ୍କର ରୂପ, ଗୁଣ ଓ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରଥମ ମନୁଷ୍ୟ ସମାନ। ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯାହାମାନେ ବୃତ୍ତିଧାରୀ ଓ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଠାରୁ ସପ୍ତ ଓ ପୁନି ସପ୍ତ ମନୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ୱାରୋଚିଷ ଓ ଉତ୍ତମ ଆଦି ଏବଂ ଏବେ ତୁମେ ସପ୍ତମ ମନୁ ଅଟୁଟ ଧାରାରେ ଅଛ। ଏହି ସମ୍ବନ୍ଧ ଦେଖି ବିସ୍ମୟ ଜନ୍ମ ନେଲା—ଏହି ପରିବାରିକ ସମ୍ପର୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତିଜନକ, ତଥାପି କିପରି ପଦ୍ମଜ ଏହି କ୍ରିୟାରେ ଦୋଷୀ ହେଲେ ନାହିଁ? ଏହି ଏକାତ୍ମୀୟତା ମଧ୍ୟରେ ବିବାହ କିପରି ସମ୍ଭବ ହେଲା? ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର, ହେ ପ୍ରଭୁ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟି ରଜୋଗୁଣରୁ ଜନ୍ମିତ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ଅନୁଭବର ଅତୀତ, ଏବଂ ଏହାର ଦେହୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅତୀତ।