ଦେବତାମାନେ ଓ ଅସୁରମାନେ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଯାହାଙ୍କ ଚିହ୍ନକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁ ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି—ସେଇ ଦେବତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କି ତୁମେ ଜାଣନ୍ତୁ ନାହିଁ? ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ମାତା କିଏ? ଜନାର୍ଦ୍ଦନ କେଉଁଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ? ଏହି ମହାପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ଅଦିତି ଓ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଦେବତାମାନେ, ନାରାୟଣ ଆଦି ଦେବମାନେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। କଶ୍ୟପ, ମରୀଚିଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଅଦିତି, ଦକ୍ଷଙ୍କ ଝିଅ। ମରୀଚି ଓ ଦକ୍ଷ, ଦୁଇଁଜଣେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ। ବ୍ରହ୍ମା, ସୁଵର୍ଣ୍ଣ ଅଣ୍ଡରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ସିଦ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ ହେଲେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରୁ ପ୍ରାକୃତିକ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ କ୍ଷୁଭିତ ହୋଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ପ୍ରକୃତିର ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ମଧୁ ନାଶକଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଘଟିଲା। ସେଇ ଦେବତା ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି, ଛଅ ପ୍ରକାରର ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ। ଅଜନ୍ମା, ଅବ୍ୟକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେଲେ। ସେ ନିଜର ଯୋଗ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରକୃତିକୁ କ୍ଷୁଭିତ କରି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି, ଆଧିପତ୍ୟ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପଦ ଲାଭ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ମହିମା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଦୃଷ୍ଟି ପାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ହରି ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ଦେହ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକର କର୍ମ କରନ୍ତି—ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅଧମ, ମଧ୍ୟମ। ଏହିଭଳି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ରୂପୀ ସଂସାର ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ। କର୍ମର ଫଳ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏବେ ଦେବନାରାୟଣ ନିଜର ଛାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ। ସେଇ ଚେତନାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଜନ୍ମ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରେରଣା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଅଶକ୍ତ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହୁଏ। ଯେପରି ମନୋବିକାର ଦ୍ୱାରା ମନ ଭ୍ରାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ଅସତ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବେ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ସୃଷ୍ଟିର କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରର ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆବ୍ରୁତ କରିଛି; କାହାର ଦେହ ଦୀର୍ଘକାଳ ସ୍ଥିର ରହିଥିବା ଦେଖାଯାଇନାହିଁ। ଦେହୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ନିୟମ: କିଛି ଲୋକଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିପାରିବା, କିଛିଙ୍କ ଦେଖିପାରିବା ନୁହେଁ। କେବେ କେବେ ଗର୍ଭରେ ମୃତ୍ୟୁ, କେବେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କେବେ କେବେ ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ, କେବେ ଶିଶୁବୟସରେ ମୃତ୍ୟୁ। ଯିଏ ଶତବର୍ଷ ବଞ୍ଚେ ସେ "ଅନନ୍ତ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଅତି ଅଳ୍ପ ଆୟୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଲୋକକୁ ଆରମ୍ଭରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ "ଅମୃତ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବିଷ୍ଣୁ ଭଳି ଯେଉଁମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସଂସାରରେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱାଧୀନତା ଲାଭ କରନ୍ତି କି? ଏଠାରେ ଅନେକ ବିଚିତ୍ର ଘଟଣା, ଅବସ୍ଥା ଓ ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିଠାରୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଳ୍ପ ତେଜସ୍ବୀ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି। "ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳିମାନେ," ମୁଁ ଶିବ, ପିନାକଧାରୀ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ। କ୍ରମାନୁସାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ଆଧିପତ୍ୟ ଓ କର୍ମର ପରିମାଣ ମହାନ; କାରଣ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମୁଁ ସେଇ ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ ଆଧିପତ୍ୟରେ ଅଶ୍ରୟ ନେଇଛି—ଏହା ମୋର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ। "ମୁଁ ଯିବି କି ରୁହିବି, ଆପଣମାନେ ଯେପରିଚାହାଁଥିବେ କରନ୍ତୁ,"—ଦେବୀଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମହାର୍ଷିମାନେ— ଆନନ୍ଦ ଆଶ୍ରୁ ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେଇ ତପସ୍ବିନୀ ଝିଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ହୃଦୟରୁ ଖୁସି ଭରି ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ କହିଲେ: "ଓ ଝିଅ, ତୁମେ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଜ୍ଞାନର ମୂର୍ତ୍ତି ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ, ଆମ ହୃଦୟକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଛ।" "ଏହି ଦେବତାଙ୍କ ଅପୂର୍ବ ଆଧିପତ୍ୟ ଆମେ ଜାଣୁଛୁ; ଆମେ ଏଠାରେ ତୁମ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଜାଣିବାକୁ ଆସିଛୁ।" "ଶୀଘ୍ର, ହେ ସୁକୁମାରୀ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ। ରତ୍ନରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣ କେଉଁଠି ଯାଏ, ତେଜ କେଉଁଠି ଭିନ୍ନ?" "ଅସ୍ପଷ୍ଟ ସବ୍ଦର କଣ ଦରକାର? ଗିରିଶାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆମେ କିପରି ଯିବା? ଆମର ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ; ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।" "ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଆମର ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ଭାବେ ଅଛି; ତୁମେ ଏକା ଜ୍ଞାନ ଓ ଏକା ନିକଟ ପଥ।" "ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ, ଶଙ୍କର ନିଜେ ଏହା ସଫଳ କରିବେ।"—ଏଭଳି କହି, ପାହାଡ଼ ଝିଅଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଋଷିମାନେ ବିଦାୟ ନେଲେ। ସେମାନେ ହିମବତ୍ତ ମହାପର୍ବତର ଉପତ୍ୟକାରେ ଗିରିଶଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଗଲେ; ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପବିତ୍ର କରି, ଜଟା ମୁଣ୍ଡରେ ଛାଇଁ ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ନିବିଡ଼। ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଓ ମାଳାରେ ହାତ ସଜାଇ, ମଧୁମକ୍ଷିକା ଦ୍ୱାରା ଅନୁସୃତ, ସେମାନେ ପର୍ବତ ଉପତ୍ୟକାରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସାନ୍ତ୍ରୁପ୍ତ ଓ ନିରବ, ଅରଣ୍ୟ ନୂତନ ଶାନ୍ତିରେ ତଳିନ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଝରଣା ଓ ଜଳ ନିରବ ଓ ଅଚଳ। ସେଠାରେ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରେ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଏକ ଶୂର ବୃତ୍ତିର ସେବକ ଦଣ୍ଡ ଧରି ଦାଁଡ଼ାଇଛି; ଏବଂ ସପ୍ତ ମହାର୍ଷି, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରୁ ନମ୍ର। ସେମାନେ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ: "ଆମେ ଏଠାରେ ରକ୍ଷକ, ଗଣନାୟକ, ଆଶ୍ରୟଦାତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆସିଛୁ।" "ତିନି ଚକ୍ଷୁଧାରୀ ତାଙ୍କୁ ଜାଣ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତାରେ ପ୍ରେରିତ, ଆପଣେ ଆମର ସତ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ, କାଳ ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ।" "ଏହି ଆମର ଅନୁରୋଧ, ଯାହା ପ୍ରାୟଃ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରପାଳ ଭାବେ କୁହାଯାଏ।" ଏପରି ଋଷିମାନେ କହିବା ପରେ, ସେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ, ପ୍ରଭୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀରେ ସନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଆସିବେ; ଏଠାରେ ତିନ୍ନି ଶୂଳଧାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବେ।