ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା, ବ୍ରହ୍ମା, ଚାରିଟି ମୁହଁ ରେ କିପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ଏବଂ ସେ କିପରି ଜଗତ ତିଆରି କଲେ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଆଦିକାଳରେ, ଅମରମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣଦାତା ବ୍ରହ୍ମା ଉପାସନା ଓ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ପରେ, ବେଦ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଗଲା — ଏହି ବେଦ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ଉପଅଙ୍ଗ ଓ କ୍ରମରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ ଏକ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ — ଏହା ଅନନ୍ତ କାଳର ଶବ୍ଦରେ ଗଠିତ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ଦଶ କୋଟି ଶ୍ଲୋକରେ ବିସ୍ତୃତ। ପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମୁଁଠୁ ବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସହିତ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର — ମିମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଓ ବିଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଏଠି ସଂଯୁକ୍ତ ଅଟ ଜ୍ଞାନ ଉପାୟ। ବ୍ରହ୍ମା ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ସନ୍ତାନ ଚାହୁଁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ମନରୁ ପ୍ରଥମେ ମନସ୍ପୁତ ପୁତ୍ରମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ — ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ ମନସ୍ପୁତ ଭାବେ ଖ୍ୟାତ। ପ୍ରଥମେ ମାରିଚି, ପରେ ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷି ଏତ୍ରି, ତାପରେ ଅଙ୍ଗିରା, ତାପରେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରଚେତାସ, ବସିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ ଓ ନାରଦ — ଏହି ଦଶ ମନସ୍ପୁତ ପୁତ୍ର ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଏବେ ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଶରୀରସ୍ପୁତ ପୁତ୍ରମାନେ ବିଷୟରେ କହିବି — ଏମାନେ ମାତା ବିନା ଉତ୍ପନ୍ନ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ଅଙ୍ଗୁଠିରୁ ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଛାତିରୁ ଧର୍ମ, ହୃଦୟରୁ କାମଦେବ, କ୍ରୋଧ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରୁ, ଲୋଭ ନିମ୍ନ ଅଂଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଭ୍ରମ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିରୁ, ଅଭିମାନ ଅହଂକାରରୁ, ଆନନ୍ଦ କଣ୍ଠରୁ, ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ଷୁରୁ, ଏବଂ ହାତର ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ନଉ ପୁତ୍ର ଓ ଏକ ଦଶମ ଝିଅ — ଅଙ୍ଗଜା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ବୁଦ୍ଧିରୁ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଅଭିମାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କ୍ରୋଧ ଓ ବୁଦ୍ଧି — ଏହି ନାମର ଅର୍ଥ କଣ? ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍ — ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଅଛି; ଏହି ଗୁଣମାନେ ସମତାରେ ଥିଲେ, ସୃଷ୍ଟିର ସ୍ୱଭାବ ହୁଏ। କିଛି ଲୋକ ଏହାକୁ ପ୍ରଧାନ କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ କହନ୍ତି; ଏହି ପ୍ରଧାନ ମାନେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ବଦଳାଏ। ଏହି ଗୁଣମାନେ ଆଗ୍ରହ କଲେ, ତିନି ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ — ଏକ ରୂପରେ ତିନି ଭାଗ: ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର। ପ୍ରଧାନ ରୂପାନ୍ତରରୁ ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ। ମହାତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ମନୁଷ୍ୟ ମାନେକୁ ବଢ଼ାଏ; ଏହି ଅହଂକାରରୁ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ — ଏକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏବଂ ଅନ୍ୟେ କ୍ରିୟାମୟ। ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ରସନା, ଘ୍ରାଣ — ଏହି ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ; ମଳତ୍ୟାଗ, ସଂତାନ, ହାତ, ପା, ବାଣୀ — ଏହି ପାଞ୍ଚ କ୍ରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ, ଘ୍ରାଣ — ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ; ମଳତ୍ୟାଗ, ଉପଭୋଗ, ଗ୍ରହଣ, ଚଳନ, ବାଣୀ — ଏହା ତାଙ୍କର କ୍ରିୟା। ଏହାର ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ମନ; ଏହି ମନ କ୍ରିୟା ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣରେ ଉପସ୍ଥିତ; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଏହାକୁ ତାଙ୍କର ରୂପ ବୋଲି କହନ୍ତି। ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏହାରେ ବସିଥିବାରୁ, ଶରୀରକୁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି; ଶରୀର ସହିତ ଏକତା ହେଉଥିବାରୁ, ଜୀବକୁ 'ଶରୀରୀ' ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି। ମନ ସୃଷ୍ଟି ଆଶାରେ ଚଳିଥିବାରୁ, ଏହା ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରେ; ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହାର ଗୁଣ ହେଉଛି ଶବ୍ଦ। ଆକାଶର ରୂପାନ୍ତରରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହାର ଦୁଇ ଗୁଣ: ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ; ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅଗ୍ନି ତିନି ଗୁଣରେ ବିକାଶିତ — ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ; ଅଗ୍ନିର ରୂପାନ୍ତରରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଚାରି ଗୁଣ ସହିତ। ରସ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହାର ପ୍ରଧାନ ଗୁଣ ହେଉଛି ରସ; ଘ୍ରାଣ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ସହିତ। ଏହାର ପ୍ରଧାନ ଗୁଣ ହେଉଛି ଘ୍ରାଣ; ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରକାଶ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରକୃତିର ପ୍ରଭାବରେ, ପୁରୁଷ ଜଗତ ଅନୁଭବ କରେ। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ଏହି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ବିବେଚିତ; ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ଛବି ଛବି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ। ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦେହ ଗଠିତ ହେବାରୁ, ଏହାକୁ କପିଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସାଂଖ୍ୟ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ହୃଦୟରେ ସାବିତ୍ରୀକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କଲେ; ତାଙ୍କର ଶୁଭ୍ର ଦେହ ଭେଦ କରି, ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗକୁ ନାରୀ ରୂପ ଏବଂ ଅନ୍ୟାର୍ଦ୍ଧକୁ ପୁରୁଷ ରୂପ କଲେ। ଏହି ନାରୀ ଶତରୂପା ନାମରେ ଖ୍ୟାତ ହେଲେ; ସାବିତ୍ରୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗାୟତ୍ରୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଶରୀରରୁ ଜନ୍ମିତ ଝିଅ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ। ତାଙ୍କର ସୂନ୍ଦରତା ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମା ଅତି ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ, ମନର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେଇ — "ଅହ୍, ତାଙ୍କର ସୂନ୍ଦରତା! ଅହ୍, ତାଙ୍କର ସୂନ୍ଦରତା!" ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରକାଶ କଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ମନସ୍ପୁତ ପୁତ୍ରମାନେ "ଭଉଣୀ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ମୁହଁ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ପୁନିପୁନି "ଅହ୍, ତାଙ୍କର ସୂନ୍ଦରତା!" ବୋଲି କହି, ବ୍ରହ୍ମା ନତମସ୍ତକ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଶତରୂପା ଲଜ୍ଜାରେ, ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିବାକୁ, ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାଙ୍କୁ ପରିଦକ୍ଷିଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଏକ ମୁହଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା — ଏହା ଚମକିଥିଲା; ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ମୁହଁ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା; ପଛ ଦିଗରେ ତୃତୀୟ ମୁହଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା — ଏହା ଅନୁରାଗରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲା; ଏହା ଏକ ଅନ୍ୟ ମୁହଁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ସେ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଉପରେ ଉଠିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଲେ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଥିଲା।