ମନ ଶାନ୍ତ, ପବିତ୍ରତାରେ ନିଷ୍ଠା, ସଦା ମିଷ୍ଟି କଥା କହୁଥିବା, ନିଜ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ପିତୃଗଣ—ଏମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ହବିଷ୍ୟ ପ୍ରଦାନର ଦେବତା ଭାବରେ ମନାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି—ଏହି ପବିତ୍ର, ଶୁଧ୍ଧିକର, ଜୀବନଦାୟୀ ପିତୃବଂଶର ବିବରଣୀ ସଦା ମଣିଷମାନେ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଶୁଣି, ମନୁ କେଶବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—ଶ୍ରାଦ୍ଧ କେତେ ସମୟରେ କରିବା ଉଚିତ? ଏବଂ କେତେ ପ୍ରକାର ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅଛି? କେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, କେଉଁମାନେ ନୁହଁନ୍ତି? ଦିନର କେଉଁ ସମୟରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ? ମଧୁସୂଦନ, କେବେ ଏବଂ କିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ନିବେଦିତ ଭୋଗ ପିତୃମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚେ? କେଉଁ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଏହା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କିପରି ପିତୃମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି? ଏହା ପ୍ରତିଦିନ କରିବା ଉଚିତ—ଖାଦ୍ୟ, ପାଣି, ଦୁଧ, କନ୍ଦମୂଳ କିମ୍ବା ଫଳ ଦ୍ୱାରା—ଏହିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ତିନି ପ୍ରକାରର—ନିୟମିତ, ନିମିତ୍ତିକ ଏବଂ କାମ୍ୟ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ନିୟମିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାରେ ପାଣି ଦାନ ଓ ଆତିଥ୍ୟ ନାହିଁ। ଏହା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ପାର୍ୱଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ ଏବଂ ପର୍ବଦିନରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ପାର୍ୱଣ ତିନି ପ୍ରକାରର ଥାଏ; ଏହି ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ରାଜନ୍। ପାର୍ୱଣ ପାଇଁ କିଏ ନିଯୁକ୍ତ ହେବେ ତାହା ଶୁଣ: ପଞ୍ଚାଗ୍ନିଧାରୀ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା, ତିନି ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିଥିବା, ଏବଂ ବେଦର ଷଡଂଗ ଜ୍ଞାନୀ। ବେଦବିଦ୍, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡ ଜ୍ଞାନୀ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ବେଦବେତ୍ତା ଓ ମନ୍ତ୍ରପାଠକ, ନିଜ ବଂଶ ପରିଚୟ ଥିବା ଏବଂ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଲୋକ। ପୁରାଣ ପାଠକ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ପାଠପଢ଼ା ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଶିବ ଉପାସକ, ପିତୃଭକ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭକ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତ। ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ, ଯୋଗରେ ଶାନ୍ତ, ନିୟମିତ, ଧର୍ମିକ; ଏହା ସହ ବଂଶର ନାତି, ନିଜ ବନ୍ଧୁ ଓ ଗୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରିପାରିବେ। ଚତୁର, ମାମା, ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଋତ୍ବିଜ୍, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ସୋମପାନୀ, ଶାସ୍ତ୍ର ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ବିଚାର କରୁଥିବା ଲୋକ। ସାମବେଦର ସ୍ୱର ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଜ୍ଞାନୀ, କ୍ରମ ପରିଶୁଧ୍ଧିକର୍ତ୍ତା, ସାମଗ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବେଦବେତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ—ଏମାନେ ଯେଉଁଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେଠା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ। ଏମାନେ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ, କିଏ ଅବଞ୍ଚିତ। ପତିତ, ଅଭିଯୁକ୍ତ, କ୍ଲିବ, ନିନ୍ଦକ, ଅଙ୍ଗବିକଳ, ରୋଗୀ, ଖରାପ ନଖଥିବା, କଳା ଦାନ୍ତ ଥିବା, ଶୂକର, ଗଧା କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ପାଳିଥିବା ଲୋକମାନେ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଧନରେ ଲାଗିଥାଏ, ଅସାବଧାନ, ପାଗଳ, କ୍ରୂର, ବିଲାଡ଼ି ଓ ବକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଥିବା, ପାଖଣ୍ଡୀ—ଏମାନେ ଦେବଳକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଅକୃତଘ୍ନ, ନାସ୍ତିକ, ଏବଂ ମ୍ଲେଚ୍ଛଦେଶର ବାସିନ୍ଦା—ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ବାର୍ବର, ଦ୍ରାବିଡ, କୋଙ୍କଣ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବଞ୍ଚିତ। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ପାଖଣ୍ଡୀ, ସେମାନେ ବିଶେଷତଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ସମୟରେ ଏଡ଼ାଯିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ଦିନ କିମ୍ବା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନରେ ନିୟମିତ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ। ଯେତେବେଳେ ଏମାନେ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ବାସ୍ତବରେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି; ପବନ ଭଳି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ସେଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ବସିଲେ, ସେମାନେ ସେବା ପାଆନ୍ତି। ସଜା ହାତରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଉଠାଇ, 'ମୁଁ ତୁମକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଛି' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପିତୃମାନଙ୍କ ବନ୍ଧୁବାନ୍ଧବଙ୍କୁ ନିୟମ ଘୋଷଣା କରିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ଏବଂ ମୁଁ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଯେଉଁମାନେ, ସଦା କ୍ରୋଧରହିତ, ପବିତ୍ରତାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ। ତର୍ପଣ ନାମକ ପିତୃୟଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଅଗ୍ନିଧାରୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଷ୍ଟମୀରେ ପିଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋବିଷ୍ଟା ଲଗାଇ ସାଉଥ ଡିଗକୁ ଢଳା ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଗୋଶାଳା କିମ୍ବା ଜଳାଶୟ ସମୀପରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନି ଥିଲେ, ସମାନ ହାତରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିବେଦିତ ଭୋଗ ଓ ପିଣ୍ଡ ପୂର୍ବଦିଗରେ 'ଏହା ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଦେଉଛି' ବୋଲି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଛିଟା ଦେଇ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ତିନୋଟି ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଠି ଚଉଡ଼ା ପିଣ୍ଡ ରଖିବା ଉଚିତ। ଖଦିର କାଠର ତିନୋଟି ଚମଚ, ରୂପା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଙ୍ଗୁଠି ଆକାରର, ହାତ ଆକୃତି ହାଣ୍ଡଲ ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ପାଣି ପାତ୍ର, କଞ୍ଚ ଭାଣ୍ଡ, ଛାନି, ପବିତ୍ର କାଠି, ତିଳ, ପାତ୍ର, ସ୍ୱଚ୍ଛ ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧ ଧୂପ, ଚନ୍ଦନ ଆଦି ଆଣିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି ବାମ ହାତରେ ଧରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆଣି, ଘର ଆଗରେ ଭୂମିରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଗୋବିଷ୍ଟା ଲଗାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଗୋମୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏକ ଚକ୍ର ଆଙ୍କି, ଅଖଣ୍ଡ ଚାଉଳ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ବାମ ହାତରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଦ ଧୋଇ, ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର କରି, ଦର୍ଭା ଉପରେ ନିୟମାନୁସାରେ ବସାଇବା ଉଚିତ। ଜଳ ଛିଟାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବସିବା ପରେ ଏବଂ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଦେବ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦୁଇ ଜଣ, ପିତୃ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତିନି ଜଣ—ଏକାଏକି କିମ୍ବା ଉଭୟ ପାଇଁ। ଏଠାରେ ଏକ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ ବିଶେଷ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦେବ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଇ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିଲେ, ନିଜ ଗୃହ୍ୟସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପିତୃପିଣ୍ଡ କଞ୍ଚ ପାତ୍ରରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନି-ସୋମ ସହ ଆପ୍ୟାୟନ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଏକ ଅଗ୍ନି ଥିଲେ, ଦକ୍ଷିଣ ଅଗ୍ନିରେ କିମ୍ବା ପରେ କରିବା ଉଚିତ।