ଏକ ଦିନ, ମହାପୁରୁଷ ମନୁ କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ପିତୃଯ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କେମିତି କରିବା ଉଚିତ? କେଉଁ ସମୟରେ, କେଉଁ ପ୍ରକାରରେ, କେଉଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଚାହିଁବା? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ କେଶବ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ମନୁଙ୍କୁ ଏହିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ— ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଅଗ୍ନିଷୋମୀୟ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଅପ୍ୟାୟନ ନାମକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଅଗ୍ନି ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜର ଶ୍ୱାସ କିମ୍ବା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ। ଅଜାକର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଗଛର ତଳ, ଗୋଶାଳା, କିମ୍ବା ଜଳ ନିକଟରେ—ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ହାତରେ ଜଳ ଦେବା, ତିଳ, ଦର୍ଭା ଗ୍ରାସ, ପାଠୀନ ମାଛ, ଗୋଦୁଧ, ମିଠା ସ୍ୱାଦ ଦେବା ଉଚିତ। ତଳମା ଶୀର, ମାଂସ, ମଧୁ, କୁଶା ଗ୍ରାସ, କଳା ଧାନ, ଚାଉଳ, ଯବ, ଗହମ, ମୁଡ଼ଗ ଦାଲ, ଇଉଁ ଫୁଲ, ଘିଅ—ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଅତି ପ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କେଶବ ଏହା ପରେ କହିଲେ—କିଛି ଦ୍ରବ୍ୟ ଅତି ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ଏହା ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମସୂର ଦାଲ, ଶଣ, ନିଷ୍ପାବ, ରାଜମା, କୁସୁମ୍ଭ, ପଦ୍ମ, ବିଲ୍ବ, ଅର୍କ, ଧତୂରା, ପାରିଭଦ୍ର, ଅଟରୁଷକ, ଏବଂ ଛେଉଁ ଦୁଧ, କୋଦରା, ଉଦାର, ଚଣା, କପିଠ୍ଥ, ମଧୁକ, ଆତସୀ—ଏହିଗୁଡିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଲେ ପିତୃମାନେ ଖୁସି ହେବେ ନାହିଁ। ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ପିତୃମାନେ ଦେଇ ଖୁସି କରେ, ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ପିତୃମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି। ପିତୃମାନେ ନିଜ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପୋଷଣ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଆରୋଗ୍ୟ, ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା ଠାରୁ ପିତୃପୂଜା ଅଧିକ ଫଳଦାୟୀ। ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି—ପିତୃମାନେ ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଫଳର ମୂଳ; ସେମାନେ ତ୍ୱରିତ ଦୟାଶୀଳ, କ୍ରୋଧ ହୀନ, ଅସ୍ତ୍ର ହୀନ, ମିତ୍ରତାରେ ଦୃଢ଼। ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ, ଶୁଧ୍ଧତାରେ ନିଷ୍ଠା, ସଦା ମୃଦୁବାଦୀ, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଆସକ୍ତ, ସୁଖଦାୟୀ—ପିତୃମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତା। ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ଅଧିପତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଧି, ପିତୃବଂଶର ଉପାଖ୍ୟାନ ପବିତ୍ର, ଶୁଧ୍ଧିକର, ଜୀବନଦାୟୀ ଓ ସଦା ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ଶୁନି, ମନୁ କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ପିତୃଯ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କେବେ କରିବା ଉଚିତ? କେଉଁ ପ୍ରକାରର ଶ୍ରାଦ୍ଧ? କେଉଁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ, କେଉଁଠି ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ? ଦିନର କେଉଁ ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ? ମଧୁସୂଦନ କହିଲେ—ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦିନକୁ ଦିନ କରିବା ଉଚିତ, ଭୋଜନ, ଜଳ, ଦୁଧ, ମୂଳ, ଫଳ ଦେଇ ପିତୃମାନେ ଖୁସି କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ ତିନି ପ୍ରକାର—ନିୟମିତ, ଅନିୟମିତ, ଇଚ୍ଛିତ। ଏଠାରେ ନିୟମିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଏଠାରେ ଜଳ ଦେବା ଓ ଆପ୍ୟାୟନ ନାହିଁ। ଏହି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହା ପାର୍ବଣ ନାମରେ ପରିଚିତ, ପୂଜା ତିନିପ୍ରକାର—ଏହା ରାଜାଙ୍କୁ କହିବି। ପାର୍ବଣ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ପାଇଁ କେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ଏହିପରି କହିଲେ—ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ଉପାସକ, ଶ୍ରୁତି ଶେଷ କରିଥିବା, ତିନି ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ, ଷଡ୍ଅଙ୍ଗ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ। ଏକ ବେଦ ବିଦ୍ୱାନ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ, ବେଦ ଓ ମନ୍ତ୍ର ପାଠକ, ନିଜ ବଂଶ ଜ୍ଞାନୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଳର ଲୋକ। ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ପାଠକ, ଶିବ ଭକ୍ତ, ପିତୃ ଭକ୍ତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭକ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁ ଭକ୍ତ। ବ୍ରହ୍ମା ଭକ୍ତ, ଯୋଗ ଶାନ୍ତି, ନିଜ ନିୟମୀତ, ଧର୍ମିକ; ନିଜ ପୁତି, ମିତ୍ର, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ। ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମାମା, ଆତ୍ମୀୟ, ଅଫିସିଏଟିଂ ପ୍ରିଷ୍ଟ, ଶିକ୍ଷକ, ସୋମପାନୀ, ତତ୍ତ୍ୱବ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିବା, ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଜାଣିଥିବା। ସାମ ବେଦ ଶବ୍ଦ ଓ ବିଧି ଜ୍ଞାନୀ, ଅନୁଷ୍ଠାନ ଶୁଧ୍ଧିକର୍ତ୍ତା, ସାମ ଗାୟକ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି ଲୋକମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭାଗ ନେଲେ, ତାହା ଦ୍ରବ୍ୟ ବହୁତ ମୂଲ୍ୟବାନ। ଏହି ଲୋକମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଏବେ କେଉଁ ଲୋକମାନେ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏହିପରି କହିଲେ— ପତିତ, ଅଭିଯୁକ୍ତ, ପୁରୁଷ ଶକ୍ତି ହୀନ, ନିନ୍ଦାକାରୀ, ଅଙ୍ଗବିକଳ, ରୋଗୀ, ଖରାପ ନଖ, କଳା ଦାନ୍ତ, ଶୁଅ, ଗଦହା, ଘୋଡା ପାଳନ କରୁଥିବା। ଅନ୍ୟର ଧନରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା, ଅସାବଧାନ, ପାଗଳ, ଦୁଷ୍ଟ, ବିଲାଇ ଓ ମାଛ ଶିକାରୀ ଭଳି ଆଚରଣ, ଅପଟ, ଦେବଲକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଅକୃତଜ୍ଞ, ନାସ୍ତିକ, ମ୍ଲେଚ୍ଛ ଭୂମିରେ ବସୁଥିବା; ତ୍ରିଶଙ୍କୁ, ବାର୍ବର, ଦ୍ରାବିଡ, କୋଙ୍କଣ—ଏହି ସମସ୍ତ ହେରେଟିକ ଚିହ୍ନ ଥିଲେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହି ଦିନ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ ନିୟମିତ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ। ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ପିତୃମାନେ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସନ୍ତି; ପବନ ଭଳି ଆସି, ବସିଥିବା ସମୟରେ ସେମାନେ ଉପଚାର ପାଆନ୍ତି। ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟମରେ, ଡାହାଣ ଗୁଣ୍ଡିକୁ ଛୁଇଁ, 'ମୁଁ ତୁମକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିଛି' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପିତୃବଂଶର ଆତ୍ମୀୟମାନେକୁ ନିୟମ ଜଣାଇବା ଉଚିତ। ତୁମେ ଓ ମୁଁ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସଦା କ୍ରୋଧ ହୀନ, ଶୁଧ୍ଧତାରେ ନିଷ୍ଠା, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହେବା ଉଚିତ। ତର୍ପଣ ନାମକ ପିତୃଯ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କରି, ଅଗ୍ନି ଉପାସକ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଷ୍ଟମୀରେ ପିଣ୍ଡ ଦେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଗୋବର ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ କରାଯାଇଥିବା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଝୁକିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଦେବଭାବରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ଗୋଶାଳା କିମ୍ବା ଜଳ ନିକଟରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଅଗ୍ନି ଥିଲେ, ପିତୃଯ ଅନ୍ନ ଓ ପିଣ୍ଡ ଦେବା—ସମାନ ହାତରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ରଖି କହିବା—'ମୁଁ ଏହା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦେଉଛି'। ତାପରେ, ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ତିନି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଲମ୍ବା ଓ ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଠି ଚଉଡ଼ା ହେବା ଉଚିତ।