ମହିଷାସୁରଙ୍କର ପତାକାରେ ଏକ ସୁନାର ଶିଆଳ ଚିତ୍ରିତ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ଶୁମ୍ଭଙ୍କର ପତାକା ଉଚ୍ଚରେ ଶ୍ୟାମ ଇସ୍ପାତର ଶାଳିକ ପରି ଉଠିଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଦାନବମାନଙ୍କର ପତାକା ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲା। ସେଠାରେ ଶତାଧିକ ଦ୍ରୁତଗାମୀ ବାଘ, ସୁନାର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଦୃଶ୍ୟକୁ ଅଳଙ୍କୃତ କରୁଥିଲେ। ଗ୍ରସଣଙ୍କ ରଥ ଶତାଧିକ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଝଙ୍କାର ଘଣ୍ଟାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇଥିଲା। ଜମ୍ଭଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ରଥଟି ମଧ୍ୟ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ତାଣାଯାଉଥିଲା। କୁଜମ୍ଭଙ୍କ ରଥ ଦୂତିୟ ମୁହଁ ଥିବା ଗଧା ଦ୍ୱାରା ତାଣାଯାଉଥିଲା, ମହିଷାସୁରଙ୍କର ଉଟ, ଏବଂ କୁଞ୍ଜରଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ତାଣାଯାଉଥିଲା। ମେଷଙ୍କ ରଥ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତା ବାଘ ଦ୍ୱାରା ତାଣାଯାଉଥିଲା, କାଳନେମିଙ୍କ ରଥ ପାହାଡ଼ ପରି ହାତୀ ଦ୍ୱାରା, ନିମି ମଦୋନ୍ମତ ରତ୍ନାକର ହାତୀ ଉପରେ ଅସୀନ ହୋଇଥିଲେ। ଚାରି ଦାନ୍ତ ଥିବା, ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ସୁଶିକ୍ଷିତ, ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ବଡ଼ ହାତୀମାନେ ଏହି ସେନାର ଗର୍ବ ଥିଲେ; ଶ୍ୟାମ ଓ ସୁନାର ଅଳଙ୍କାର ଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶତହସ୍ତ ଲମ୍ବା, ଅନ୍ୟ ଏକ ଆକର୍ଷଣ ଥିଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଧବଳ ଚାମରୀ ଝାଲରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଚମକୁଥିଲା। ସେମାନେ ଶରୀରେ ଧଳା ଚନ୍ଦନ ଲିପ୍ତ କରିଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ପୁଷ୍ପମାଳା ପିନ୍ଧି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଥିଲେ। ଦାୟତ୍ୟମୁକ୍ତ ମଥନ ନାମକ ଦାନବ ନାୟକ ନାଗପାଶ ଧରି ଅଲୋକିକ ତେଜରେ ଅଭିଭୂତ ହେଉଥିଲେ। ଜମ୍ଭକା ଝଙ୍କାର ଘଣ୍ଟା ଲଗା ଉଟ ଉପରେ ଅସୀନ ହୋଇଥିଲେ। ଶୁମ୍ଭ ଦାନବ ଖରାପାରି ଶ୍ୟାମ ବକ୍ର ମେଷ ଉପରେ ଅସୀନ ଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଶୂର ଦାନବମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବାହନ ଉପରେ ଅସୀନ ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, କଣ୍ଠରେ କୁଣ୍ଡଳ, ମୁଣ୍ଡରେ ପାଗ, ବିଭିନ୍ନ ପୋଶାକ ଓ ମାଳା ପିନ୍ଧି ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇଥିଲେ। ବହୁ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପଚାରକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ବିଭିନ୍ନ ସଙ୍ଗୀତ ଉପକରଣର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିବା, ସେମାନଙ୍କର ମହାନ ରଥମାନେ ଅଗ୍ରଗତି କରୁଥିଲେ। ସେହି ସେନାରେ ପ୍ରବଳ ବୀରମାନେ ନିଜ ଶୂରତାର କଥାବାର୍ତ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଦାନବମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ସଦୃଶ ଶକ୍ତି ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲା। ମଦୋନ୍ମତ ଓ ଭୟଙ୍କର ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ବହୁ ପତାକା ଧାରଣ କରିଥିବା ସେହି ସେନା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବଦୂତ ବାୟୁ ଆକାଶରୁ ଦାନବମାନଙ୍କର ସେନାକୁ ଦେଖି, ଏହି ଖବର ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ମହାନ ଆତ୍ମା ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭବନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଦେବମଧ୍ୟରେ ଏହି ଘଟଣାର ବିବରଣୀ ଦେଲେ। ଏହି ଖବର ଶୁଣି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଆଖି ବନ୍ଦ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଉପାୟର କଥା ପଚାରିଲେ—“ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏବେ ମହାସଂଘର୍ଷ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। ଏଠି କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? ଉପଯୁକ୍ତ ନୀତି ଦେଖାଅ।” ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବାଣୀର ଅଧିପତି, ମହାନ ଓ ଉତ୍ତମ ମନସ୍କ ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ—“ସମ୍ମିଳନ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ପତାକା ଓ ସମସ୍ତ ବିଭାଗ ସହିତ ଚାରିପ୍ରକାର ନୀତି ଯେଉଁଠି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ଏହା ଜୟଚାହାଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଚିରନ୍ତନ ଉପାୟ। ସମ୍ମିଳନ, ଭେଦ, ଦାନ, ଦଣ୍ଡ—ଏହି ଚାରି ନୀତିକୁ ଦେଶ, କାଳ, ଶତ୍ରୁ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଲୋଭୀ ଓ କ୍ରୂର ଲୋକ ଯେତେବେଳେ ସମର୍ଥନ ମିଳିଥାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଯାଏଁ ଅସମ୍ଭବ; ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସନ୍ଦେହ ହରାଇ ଦେଲେ, ସେମାନେ ଅବଶ୍ୟ ବଶ ହେବେନି। ଦାୟତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମିଳନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଆର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି; ଜନ୍ମ କିମ୍ବା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଭେଦ କରିବାଓ ଅସମ୍ଭବ, ଦାନ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଥିଲେ ପରେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ନୁହେଁ। ଏଠି ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ ଅଛି—ଦଣ୍ଡ, ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ। ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସହ ସମ୍ମିଳନ ସର୍ବଥା ଅଫଳ ହୁଏ। କ୍ରୂରମାନେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତି ଯେ, ମହାନ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ସମ୍ମିଳନ ଦୁର୍ବଳତା, ସରଳତା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା କିମ୍ବା ଅତି କରୁଣା। ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସଦା ଭାବନ୍ତି ଯେ, ସମ୍ମିଳନ ଭୟରୁ ହୁଏ; ତେଣୁ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦମନ କରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତିରେ ଭରସା ରଖିବା ଉତ୍ତମ। ଯେତେବେଳେ ଆକ୍ରମଣ ହୁଏ, ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ—ଏହା ତାଙ୍କର ମହାନ ନିୟମ; ଦୁଷ୍ଟମାନେ କେବେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୁଏନି। ଏକ ଭଲ ଲୋକ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଁପାରନ୍ତି; ମୋର ମନ ଏହିପରି ବୁଝେ—ଏବେ ଆପଣ ଏଠି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତୁ।” ଏପରି କହିବା ପରେ, ସହସ୍ରନୟନ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, “ଏମିତି ହେଉ।” ଏବଂ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଭାବି ସମସ୍ତ ଦେବମଧ୍ୟରେ କହିଲେ, “ଓ ଦେବଲୋକବାସୀମାନେ, ମୋର କଥା ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ। ତୁମେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଉପଭୋକ୍ତା, ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବର। ତୁମେ ନିଜ ମହିମାରେ ସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ; ଦାନବନାୟକମାନେ ଅନ୍ୟାୟରେ ତୁମେଠାରେ ବିରୋଧ କରୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ପାଇଁ ସମ୍ମିଳନ ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ନୁହେଁ; ଏଠି ଦଣ୍ଡ ମାତ୍ର ବ୍ୟବହାର କର। ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ—ମୋର ସେନା ଏକତ୍ର କର। ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ଆଦର ଦିଅ, ଅସ୍ତ୍ରଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ଅମରମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଯାନ ଓ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତୁ। ଯମକୁ ସେନାପତି କରି ନିଯୁକ୍ତ କର, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଏହି କାମ ସମ୍ପନ୍ନ କର। ଏପରି ଆଦେଶ ମିଳି, ଦେବମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଦଶ ହଜାର ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ, ସୁନା ଘଣ୍ଟା ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ ଥିବା ଏକ ଅପରାଜିତ ରଥ ଆଣିଲେ। ମାତଳି ଦେବରାଜ ପାଇଁ ଅଜୟ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ଯମ ନିଜ ମହିଷ ଉପରେ ଅସୀନ ହୋଇ ସେନାର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଦଢ଼ ହେଲେ। ସେ ଚାରିପଟେ ଭୟଙ୍କର ଉପଚାରକମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖି ଯେପରି ଲୟକାଳର ଅଗ୍ନି, ସେହିପରି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଥିଲା, ସେ ଆକାଶକୁ ଭରି ଦେଇଥିଲେ। ଅଗ୍ନି ଦେବତା ମେଷ ଉପରେ ବସି ତ୍ରିଶୂଳ ଧରିଥିଲେ, ବାୟୁ ହାତରେ ଅଙ୍କୁଶ ନେଇ ତାଙ୍କର ଅପାର ତ୍ୱରାଦ୍ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।