ଏହି ଉପଖ୍ୟାନର ଆରମ୍ଭରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତରଫରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ମନସ୍ପୁତ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବତ୍-ପ୍ରଭୁମାନେ ଅଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଅତିଶୟ ଦୃଷ୍ଟା, ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ମହାର୍ଷି ଭାବେ ପରିଚିତ । ଏହି ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟା ଭାବେ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କରିଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାବ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, କଶ୍ୟପ ଓ ଚ୍ୟବନ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ସାଧୁମାନଙ୍କ ସହ ସହ, ଉତଥ୍ୟ, ବାମଦେବ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କୌଶିକ, କର୍ଦମ, ବାଳଖିଲ୍ୟ, ବିଶ୍ରବା ଓ ଶକ୍ତିବର୍ଧନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ । ଏହି ମହାର୍ଷିମାନେ ତାପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟାତ୍ୱ ଲାଭ କରିଥିଲେ । ଏବେ ସେମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ସେମାନେ ହେଲେ—ବତ୍ସର, ନଗ୍ନହୂ, ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଭରଦ୍ୱାଜ, ଦୀର୍ଘତମା, ବୃହଦ୍ବକ୍ଷ, ଓ ଶରଦ୍ୱତ । ଏହି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଅଛନ୍ତି ବାଜିଶ୍ରବା, ସୁଚିନ୍ତ, ଶାବ, ପରାଶର, ଶୃଙ୍ଗୀ, ଶଂଖପା, ଓ ରାଜା ବୈଶ୍ରବଣ । ଏହି ଋଷିକାମାନେ ସତ୍ୟଦ୍ୱାରା ଦୃଷ୍ଟାତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଥିଲେ—ପ୍ରଭୁ, ଦୃଷ୍ଟା ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିକାମାନେ । ଏବେ ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ସେମାନେ ହେଲେ—ଭୃଗୁ, କଶ୍ୟପ, ପ୍ରଚେତ, ଏବଂ ଧୃତିଶାଳୀ ଦଧୀଚି । ତାଙ୍କ ସହିତ ଉର୍ଷ, ଜମଦଗ୍ନି, ବେଦ, ସାରସ୍ୱତ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଚ୍ୟବନ, ବୀତହବ୍ୟ ଓ ସାବେଧସ । ଏହି ମଧ୍ୟରେ ବୈନ୍ୟ, ପୃଥୁ, ଦିବୋଦାସ, ବ୍ରହ୍ମବାନ, ଗୃତ୍ସ, ଶୌନକ—ଏହି ଉନ୍ନତ ଭୃଗୁମାନେ ମନ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଥିଲେ । ଏହିପରେ ଅଙ୍ଗିରା, ତ୍ରିତ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କୃତବଚ, ଗର୍ଗ ଓ ସ୍ମୃତି-ସଂକୃତି ଅଛନ୍ତି । ତାଙ୍କ ସହିତ ଗୁରୁବିତ, ମନ୍ଧାତା, ଅମ୍ବରୀଷ, ଯୁବନାଶ୍ୱ, ପୁରୁକୁତ୍ସ, ସ୍ୱଶ୍ରବାସ ଓ ସଦସ୍ୟବାନ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ଅଙ୍ଗିରସମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଜମିଧ, ଅଶ୍ୱହାର୍ୟ, ଉତ୍କଳ, କବି, ପୃଷଦଶ୍ୱ, ବିରୂପ, କାବ୍ୟ ଓ ମୁଦ୍ଗଳ ସହିତ ଚର୍ଚ୍ଚିତ । ଉତଥ୍ୟ, ଶରଦ୍ବାନ୍ସ, ବାଜିଶ୍ରବା, ଅପସ୍ୟଉଷ, ସୁଚିତ୍ତି ଓ ବାମଦେବ ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷି ଭାବେ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କରିଛନ୍ତି । ରିଷିଜ, ବୃହଚ୍ଛୁକ୍ଳ, ଦୀର୍ଘତମା, କକ୍ଷିବାନ୍—ଏହି ତିରିଶି ତିନି ଅଙ୍ଗିରସ ମାନେ ବିଶିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ପରିଚିତ । ଏହି ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଥିଲେ । ଏବେ କଶ୍ୟପମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ । କଶ୍ୟପ, ସହବତ୍ସର, ନୈଧ୍ରୁବ ଓ ନିତ୍ୟ, ଆସିତ, ଦେଵଳ—ଏହି ଛଅଜଣ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି । ତାଙ୍କ ସହିତ ଅତ୍ରି, ଅର୍ଧସ୍ୱନ, ଶୱସ୍ୟ, ଗବିଷ୍ଠିର, କର୍ଣ୍ଣକ ଋଷି, ସିଦ୍ଧ ଓ ପୂର୍ବତିଥି ଅଛନ୍ତି । ଏହି ଛଅଜଣ ମହାର୍ଷି ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବେ ପରିଚିତ । ବଶିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତି ଓ ପରାଶର ତୃତୀୟ, ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରସମାନ ଭରଦ୍ବାସୁ, ମିତ୍ରାବରୁଣ ଏବଂ କୁଣ୍ଡିନ ଏହି ସପ୍ତ ଜଣ ବଶିଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା । ତାପରେ ଗାଧିପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଦେଵରାତ, ବଳ, ପଣ୍ଡିତ ମଧୁଛନ୍ଦା, ଅଞ୍ଜ୍ଞାନ ଅଘମର୍ଷଣ, ଅଷ୍ଟକ, ଲୋହିତ, ଭ୍ରତକିଳ ଓ ମମ୍ବୁଧି ଅଛନ୍ତି । ଦେଵଶ୍ରବା, ଦେଵରାତ, ପୁରାଣ, ଧନଞ୍ଜୟ, ଶିଶିର ଓ ଶଳଙ୍କାୟନ ମଧ୍ୟ କୌଶିକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠ । ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଦୃଢ଼ଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରବାହୁ ଏହି ତିନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ମନୁ ବୈବସ୍ବତ ଓ ଇଳାପୁତ୍ର ରାଜା ପୁରୁରବା ଏହି ଦୁଇ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନୀ । ଭାଲନ୍ଦକ, ବସଶ୍ୱ ଓ ସଙ୍କିଳ ଏହି ତିନିଜଣ ବୈଶ୍ୟମାନେ ବିଶିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରଷ୍ଟା । ଏପରି ଉନନବ୍ବେ (୯୨) ଜଣଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ତ୍ରରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ । ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ—ଏହି ତିନି ଵର୍ଣ୍ଣର ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ରିଷିକାଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ପରିଚିତ । ଏହିପରେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଛି—‘ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ମତ୍ସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାରକାସୁର ବଧ କିପରି ଘଟିଥିଲା? କେଉଁ ସମୟରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା?’ ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ତୁମ ମୁଖର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭବ ଅମୃତ ସମାନ, ଆମେ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି କଥା ଦୟାକରି ସଠିକ୍ ଭାବେ କହ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ । ମନୁଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ଭଗବାନ ଜନାର୍ଦନ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପେ ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି—‘ଶରବଣରେ ଛଅମୁଖି ଦେବତା କିପରି ଜନ୍ମିଥିଲେ?’ ରାଜାଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ଖୁସି ହୋଇ ଜ୍ଞାନଭରା କଥା କହିଲେ । କଥା ଏହିପରି, ଏକ ଦାନବ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଭଲିଥିଲା ବଜ୍ରାଙ୍ଗ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ତାରକା । ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱନଗରୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—‘ଭୟ ଛାଡ, ହେ ଦେବଗଣ; ଶିବଙ୍କ ପୁଅ, ହିମାଚଳର ନାତି, ସେଇ ଦାନବକୁ ବଧ କରିବେ ।’ ତାପରେ ଏକ ସମୟରେ, ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶିବ ତାଙ୍କର ବୀର୍ୟ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ମୁଖରେ ଦେଲେ, ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ । ଅଗ୍ନି ତାହା ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଯାହା ଦେବତାମାନେ ଉପରେ ତାପ ଦେଲା; ତାହା ସେମାନଙ୍କ ଉଦର ଫାଟି ବାହାରିଗଲା, ଅପଚୟ ହେଲାନି । ଯେଉଁ ବୀର୍ୟ ପଡ଼ିଲା, ସେଉଁଟି ପବିତ୍ର ନଦୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ସେଠାରୁ ଶରବଣ କାଣ୍ଡରେ ଯାଇଲା; ଏଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗୁହା ଜନ୍ମିଲେ । ସେଇ ଶିଶୁ, ସପ୍ତଦିନରେ, ଦାନବ ତାରକାକୁ ବଧ କଲେ । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା ଶୁଣି, ମୁନିମାନେ ଆହୁରି ବିସ୍ତୃତ ଓ ସତ୍ୟ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ । ଏହିପରି ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷି, ଦୃଷ୍ଟା, ମନ୍ତ୍ରଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦିବ୍ୟ ଉପଖ୍ୟାନର କଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ।