ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆକୃତିରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ‘ମାନସ’ ନାମରେ ସମ୍ମରଣ କରାଯାଏ । ଏହି ପୁତ୍ରମାନେ ଧର୍ମର ଅବତାର ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲୋକରେ ବାସ କରନ୍ତି । ସେଉଁଠି ସେମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିମିତ୍ତ ଅଫରିଂ ଗ୍ରହଣ କରି, ଆନନ୍ଦରେ ବିହାର କରନ୍ତି । ପଦଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଆକାଶୀୟ ରଥରେ ଏକାଗ୍ର ଭୋଗରେ ରମନ କରନ୍ତି; ତେବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତ ଅଧିକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ପାଆନ୍ତି । ଏହି ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଗୌର ନାମକ ଜଣେ କନ୍ୟା ସ୍ୱର୍ଗରେ ଚମକିଥାଏ । ସେ ଶୁକ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ଏବଂ ସାଧ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସେ ଉପସ୍ଥିତିରେ ବିଶିଷ୍ଟ । ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମରୀଚିଗର୍ଭା ନାମକ ଲୋକରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳର ଭିତରେ, ଅଫରିଂ ଗ୍ରହଣ କରି ବାସ କରନ୍ତି । ପବିତ୍ର ତୀରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରୁଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପିତୃମାନେ ଭାବେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଏହି ପିତୃମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଯଶୋଦା ନାମକ କନ୍ୟା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସେ ଅଂଶୁମତଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ପତ୍ନୀ ଓ ପଞ୍ଚଜନଙ୍କ ସଂପୁତ୍ରୀ । ଯଶୋଦା ଦିଲୀପଙ୍କ ମାତା ଓ ଭାଗୀରଥଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାତା । କାମଦୁଘା ନାମକ ଲୋକ ଏଠି ଇଛା ଭୋଗ ଦେଇଥାଏ । ସୁସ୍ୱଧା ନାମକ ପିତୃମାନେ ନିବାସ କରୁଥିବା ଲୋକ ଆଜ୍ୟପା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହା କର୍ଦ୍ଦମ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଅଧିନରେ । ପୁଲହା ଓ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ବଂଶଜ ବୈଶ୍ୟମାନେ ଏଠି ପିତୃମାନେ ମାନେକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି । ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ଏଠି ଏକାସାଥି ଦେଖିପାରନ୍ତି । ମାନସ କନ୍ୟା ଭାବେ ଭିରଜା ନାମକ ଜଣେ ଉପକନ୍ୟା ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେ ନହୁଷଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ଯୟାତିଙ୍କ ମାତା । ପରେ ଏକାଷ୍ଟକା ଜନ୍ମିଲେ, ସେ ଧର୍ମିକ ଥିଲେ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ଗଲେ । ଏହି ତିନି ଗୋଷ୍ଠୀ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି; ଏବେ ଚତୁର୍ଥ ଗୋଷ୍ଠୀ ବିଷୟରେ କଥା ହେବ । ମାନସ ନାମକ ଲୋକ ଅଣ୍ଡରୁ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏଠିରେ ମନସ କନ୍ୟା ନର୍ମଦା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏଠି ସ୍ଥାୟୀ ପିତୃମାନେ ସୋମପା ନାମରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତେ ଧର୍ମର ଆକୃତିରେ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ । ସେମାନେ ସ୍ୱଧାରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମା ଅବସ୍ଥା ପାଇ, ମନରେ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଏବେ ଏଠି ସ୍ଥିତ । ସେମାନଙ୍କ କନ୍ୟା ନର୍ମଦା ଜଳ ଧାରଣ କରି, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ବହି ଜୀବମାନେକୁ ପବିତ୍ର କରିଥାଏ । ଏହି ପିତୃମାନେ ଠାରୁ ସମସ୍ତ ମନୁ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ; ଏହା ଜାଣି ଲୋକମାନେ ସଦା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରନ୍ତି, ଧର୍ମ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ । ସେମାନଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ଦୟା ଓ ଯୋଗର ଅବିରତ ଧାରା ପୁନି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହେଲା । ଚାନ୍ଦି ଦେଇ ତିଆରି କିମ୍ବା ଚାନ୍ଦି ରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କଲେ, ସ୍ୱଧା ଦେଇ ଏଗୁଡିକୁ ଅର୍ପଣ କରିଲେ, ପିତୃମାନେ ସଦା ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି । ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଅଗ୍ନିସୋମୀୟ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅପ୍ୟାୟନ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ; ଅଗ୍ନି ନ ଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଶ୍ୱାସ କିମ୍ବା ଜଳ ବ୍ୟବହାର କରିପାରନ୍ତି । ଅଜାକର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଗଛ ତଳେ, ଗୋଖାଟିରେ, କିମ୍ବା ଜଳ ନିକଟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ । ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ହାତରେ ଜଳ ଦେଇବା, ତିଲ, ଦର୍ଭା, ପାଠୀନା ମାଛ, ଗୋ ଦୁଧ, ମିଠା ରସ ଏବଂ ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉଚିତ । ତଳମା, ମାଂସ, ମଧୁ, କୁଶା, କଳା ଧାନ, ଚାଉଳ, ଯବ, ଗହୁଁ, ମୁଗ, ଇଖ, ଧଳା ଫୁଲ, ଘିଁ—ଏହି ସମସ୍ତ ଏଠି ପିତୃମାନେକୁ ପ୍ରିୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏବେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଅପ୍ରିୟ ଓ ବିରତ କରିବା ଉଚିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିବି । ମସୁର ଡାଲ, ଶଣ, ନିଷ୍ପାବ, ରାଜମା, କୁସୁମ୍ଭ, ପଦ୍ମ, ବିଲ୍ୱ, ଅର୍କ, ଧତୂରା, ପାରିଭଦ୍ର, ଅଟରୁଷକ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଅଠା ଦୁଧ, କୋଦର, ଉଦାର, ଚଣା, କପିଥ, ମଧୁକ, ଆତସୀ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଯେ ପିତୃମାନେକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇବାରୁ ବିରତ ରହିବା ଉଚିତ; ଭକ୍ତିରେ ଯେ ପିତୃମାନେକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି । ପିତୃମାନେ ପୋଷଣ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଆରୋଗ୍ୟ, ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଦେବମାନେ ପାଇଁ କ୍ରିୟା ଚେୟାଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କ୍ରିୟା ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପିତୃମାନେ ପ୍ରଥମ ଫଳଦାୟୀ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି, କ୍ରୋଧହୀନ, ଅସ୍ତ୍ର ନଥିବା, ମିତ୍ରତାରେ ଦୃଢ଼ । ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ, ପବିତ୍ରତାରେ ନିଷ୍ଠା, ସଦା ସୁସ୍ୱାଦୁ ଭାଷା, ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଆସକ୍ତ, ଶୁଭ ଦେବା—ପିତୃମାନେ ଆଦି ଦେବତା । ଅଫରିଂ ଦେବାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେବତା ଭାବେ ଗଣାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍କଳ ପିତୃବଂଶର କଥା ପବିତ୍ର, ପାପ ନାଶକ, ଜୀବନଦାୟୀ, ଲୋକମାନେ ସଦା ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣି ମନୁ କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାର ବିଭିନ୍ନ ସମୟ ଓ ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ । କେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବା ଉଚିତ, କେଉଁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ବଞ୍ଚିତ ହେବା ଉଚିତ? ଦିନର କେଉଁ ସମୟରେ ପିତୃମାନେକୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେବା ଉଚିତ? ହେ ମଧୁସୂଦନ, କେବେ ଓ କିପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧର ଅଫରିଂ ଲକ୍ଷ୍ୟସ୍ଥାନରେ ପହଞ୍ଚେ? କେଉଁ ଉପାୟରେ ଏହା କରାଯିବା ଉଚିତ, କେଉଁପରି ଏହା ପିତୃମାନେକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ? ପ୍ରତିଦିନ ଖାଦ୍ୟ, ଜଳ, ଦୁଧ, କନ୍ଦ, ଫଳ ଦେଇ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ, ଏହାରେ ପିତୃମାନେକୁ ତୃପ୍ତି ମିଳେ । ଶ୍ରାଦ୍ଧ ତିନି ପ୍ରକାର—ନିୟତ, ଅନିୟତ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ । ଏବେ ନିୟତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରିବି, ଯେଉଁଥିରେ ଜଳ ଦାନ ଓ ଆତିଥ୍ୟ ନାହିଁ । ଏହା ଦେବମାନେ ପାଇଁ ନୁହେଁ; ଏହା ପାର୍ବଣ ଭାବେ ପରିଚିତ ଏବଂ ଉତ୍ସବ ଦିନରେ କରାଯାଏ । ପାର୍ବଣ ତିନି ପ୍ରକାର; ଏହି ବିଷୟରେ କିଂ ଶୁଣ ।