ଋଷିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଅହିଂସା, ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ। ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଥିବାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, ଏହିପରି ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ। ସୃଷ୍ଟିର ସମୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଗଲା, ସେଠାରେ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଏହିଠାରୁ ସେମାନେ ପରମ ଋଷି ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। ଏଠି ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଚଳନର ଅର୍ଥ ଦେଉଥିବା ଧାତୁ, ଏବଂ ଏହି ଋଷିମାନେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଥିବାରୁ ସେମାନେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରାଯାନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସ୍ପୁତ୍ରମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ସେମାନେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବାରୁ ମହାର୍ଷି ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ, ଏହି ମନସ୍ପୁତ୍ରମାନେ କେବଳ ମନରୁ ନୁହେଁ, ଦେହରୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଏଭଳି ଉତ୍ପତ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ପ୍ରଥମ ମହାର୍ଷିମାନେ, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଋଷିକା ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ସଂଯୋଗ ଓ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ପ୍ରାଚୀନ ରୁ ଋଷିକାମାନେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଋଷିସନ୍ତାନ ବୋଲି ଅଭିହିତ। ଯେଉଁମାନେ ଏହିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ରୂପେ ଶୁଣିଥିଲେ, ସେମାନେ ଶ୍ରୁତଋଷି ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମା, ମହାତ୍ମା ଏବଂ ଅହଂକାରର ଆତ୍ମା, ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆତ୍ମା—ଏହାର ଜ୍ଞାନ ଘୋଷିତ। ଏହିପରି ଋଷିବଂଶ ପାଞ୍ଚପ୍ରକାର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ମହାର୍ଷିମାନେ ହେଲେ—ଭୃଗୁ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ, ବଶିଷ୍ଠ, ଏବଂ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ—ଏହି ଦଶଜଣ। ସେମାନେ ମନସ୍ପୁତ୍ର, ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ମହାର୍ଷି ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏହି ଦଶଜଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୁଅମାନେ ହେଲେ—କାବ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, କଶ୍ୟପ, ଚ୍ୟବନ, ଉତଥ୍ୟ, ବାମଦେବ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କୌଶିକ, କର୍ଦମ, ବାଲଖିଲ୍ୟ, ବିଶ୍ରବା, ଶକ୍ତିବର୍ଧନ। ଏହି ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଋଷିପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏବେ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ହେଲେ—ବତ୍ସର, ନଗ୍ନହୂ, ବଳବାନ୍ ଭରଦ୍ୱାଜ, ଦୀର୍ଘତମା, ବୃହଦ୍ବକ୍ଷା, ଶରଦ୍ବତ, ବାଜିଶ୍ରବା, ସୁଚିନ୍ତା, ଶାବ, ପରାଶର, ଶୃଙ୍ଗୀ, ଶଂଖପା, ଏବଂ ରାଜା ବୈଶ୍ରବଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଋଷିକାମାନେ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଋଷିପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ହେଲେ—ଭୃଗୁ, କଶ୍ୟପ, ପ୍ରଚେତ, ଦଧୀଚି, ଊର୍ଷ, ଜମଦଗ୍ନି, ବେଦ, ସାରସ୍ୱତ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଚ୍ୟବନ, ବୀତହବ୍ୟ, ସାବେଧସ, ବୈନ୍ୟ, ପୃଥୁ, ଦିଭୋଦାସ, ବ୍ରହ୍ମବାନ୍, ଗୃତ୍ସ, ଶୌନକ—ଏହି ଏକୋଣିଶ ଭୃଗୁମାନେ। ଅଙ୍ଗିରା, ତ୍ରିତ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କୃତବଚ, ଗାର୍ଗ, ସ୍ମୃତି-ସଂକ୍ରିତି, ଗୁରୁବିତ, ମନ୍ଧାତା, ଅମ୍ବରୀଷ, ଯୁବନଶ୍ୱ, ପୁରୁକୁତ୍ସ, ସ୍ୱଶ୍ରବାସ୍, ସଦସ୍ୟବାନ୍, ଅଜମିଧ, ଅଶ୍ୱହାର୍ୟ, ଉତ୍କଳ, କବି, ପୃଷଦଶ୍ୱ, ବିରୂପ, କାବ୍ୟ, ମୁଦ୍ଗଳ, ଉତଥ୍ୟ, ଶରଦ୍ବାନ୍ସ, ବାଜିଶ୍ରବା, ଅପସ୍ୟଉଷ, ସୁଚିତ୍ତି, ବାମଦେବ, ଋଷିଜ, ବୃହଚ୍ଛୁକ୍ଳ, ଦୀର୍ଘତମା, କକ୍ଷିବାନ୍—ଏହି ତିରିଶି ତିନି ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରକର୍ତ୍ତା। ଏବେ କଶ୍ୟପମାନେ—କଶ୍ୟପ, ସହବତ୍ସର, ନୈଧ୍ରୁବ, ନିତ୍ୟ, ଅସିତ, ଦେବଳ—ଏହି ଛଅଜଣ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ। ଅତ୍ରି, ଅର୍ଧସ୍ୱନ, ଶବସ୍ୟ, ଗବିଷ୍ଠିର, କର୍ଣ୍ଣକ, ସିଦ୍ଧ, ପୂର୍ବତିଥି—ଏହି ଛଅ ମହାମୁନି ମନ୍ତ୍ରକର୍ତ୍ତା। ବଶିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତି, ପରାଶର, ଭରଦ୍ବାସୁ (ଇନ୍ଦ୍ରସମ), ମିତ୍ରାବରୁଣ, କୁଣ୍ଡିନ—ଏହି ସାତଜଣ ବଶିଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର (ଗାଧିପୁତ୍ର), ଦେବରାତ, ବଳ, ମଧୁଛନ୍ଦ, ଅଘମର୍ଷଣ, ଅଷ୍ଟକ, ଲୋହିତ, ଭ୍ରତକିଳ, ମମ୍ବୁଧି, ଦେବଶ୍ରବା, ଦେବରାତ, ପୁରାଣ, ଧନଞ୍ଜୟ, ଶିଶିର, ଶାଳଙ୍କାୟନ—ଏହି ତେରଜଣ କୌଶିକମାନେ, ପ୍ରଧାନ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ, ଦୃଢଧ୍ୟୁମ୍ନ, ଇନ୍ଦ୍ରବାହୁ—ଏହି ତିନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମିଷ୍ଠ। ମନୁ ବୈବସ୍ବତ, ଇଲାପୁତ୍ର ପୁରୁରବା—ଏହି ଦୁଇଜଣ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ। ଭାଲନ୍ଦକ, ବସଶ୍ୱ, ସଙ୍କିଳ—ଏହି ତିନି ବୈଶ୍ୟମାନେ ମନ୍ତ୍ରକର୍ତ୍ତା। ଏହିପରି ମୋଟ ୯୨ ଜଣଙ୍କର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ମନ୍ତ୍ର ଠାରୁ ବିଲକ୍ଷିତ। ଏହିପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟମାନେ—ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଋଷିକାଙ୍କର ସନ୍ତାନ, ସେମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷି ବୋଲି ପରିଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଖ୍ୟାନ ପରେ, ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା—“ହେ ସୂତପୁତ୍ର! ମତ୍ସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାରକାଙ୍କ ମହାବଧ କେମିତି ଘଟିଥିଲା? କେଉଁ ସମୟରେ ଏହି କଥା ଘଟିଥିଲା?” ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ତୁମ ମୁଖର ମଧୁର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅମୃତ ସମାନ, ଆମେ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ମିଳୁନାହିଁ। ଏହିପରି ଚିତ୍ତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା କଥା ଆଉ ଶୁଣିବାକୁ ଆମେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛୁ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯାହା ମନେ ରଖିଛ, ଆମକୁ କହ।