ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟିର ଅଦ୍ଭୁତ ଗାଥା ଏହିପରି—ପଞ୍ଚଭୂତର ଭିନ୍ନତା ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଏକାସାଥି ଦେଖାଦିଏ। ଯେପରି ଜଳନ୍ତା କାଠିରୁ ଏକାକାଳେ ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ଶରୀରରେ ଥିବା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ କାରଣରୁ ଏକ ସମୟରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ଧକାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଜୁଇଁପୋକା ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଯେତେବେଳେ ଉପସମାହାର ହୁଏ, ତାହା ଜୁଇଁପୋକା ପରି ଅପୂର୍ବ ଚମକରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ମହାତ୍ମା, ଯିଏ ଶରୀରରେ ବିରାଜିତ, ସେଠି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ମହାତତ୍ତ୍ୱର ଅନ୍ଧକାର ପାରେ ଥିବା ଏହି ଆତ୍ମା ତାହାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ। ସେଠି ନିବେଶିତ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ କହାଯାନ୍ତି ଯେ ସେ ତପସ୍ୟାର ଶେଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବଢିବା ସହିତ ଚାରିପ୍ରକାର ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏଗୁଡିକ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଧର୍ମ। ଏହି ଚାରିଟି ସ୍ୱାଭାବିକ ଯଦିଓ, ତଥାପି ସେ ଏଗୁଡିକୁ ପୂର୍ବରୁ ଚିହ୍ନି ପାରିନଥିଲେ। ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଶରୀର ସ୍ଥିତ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି କୁହାଯାଏ; ସେ ନଗରରେ ବିରାଜିତ, ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଥିଲେ, ଏପରି ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ। ଏହି ପୁରୁଷ ନଗରରେ ବିରାଜିତ ଥିବାରୁ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କୁହାଯାନ୍ତି; ଯେହେତୁ ଧର୍ମ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ସେ ଧର୍ମିକ କୁହାଯାନ୍ତି। ସ୍ୱାଭାବିକ ଶରୀରରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ରହେ; ଏପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଷେତ୍ର ନିର୍ନିମିତ୍ତ। ଉପସମାହାର ସମୟରେ, ପୁରାତନ ପୁରୁଷ ଅଚେତନ ହୁଏ; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ତା’କୁ ଚିହ୍ନିଥାଏ, ଏହି ବସ୍ତୁ ମୋର ଉପଭୋଗ ପାଇଁ। ଋଷି ହେଉଛନ୍ତି ଅହିଂସା, ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ; ଏସବୁ ଏକତ୍ରିତ ଥିବାରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସିତ କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏହିପରି ଋଷିମାନେ। ଉପସମାହାର ସମୟରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଋଷି ହୁଏ; ସେ ଉଚ୍ଚତମ କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବାରୁ, ପରମ ଋଷି ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ଯେପରି ଧାତୁରୁ ଗତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଏହି ନିଜଠାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଥିବାରୁ, ସେ ଦୃଷ୍ଟା ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ମନସା ଉତ୍ପନ୍ନ ପୁତ୍ରମାନେ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ; ସେମାନେ ଉପସମାହାର କଲେ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମହା ଓ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ସେମାନେ ଉଚ୍ଚତମ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ମହାଋଷି କୁହାଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁମାନେ ଦେବପୁତ୍ର, ସେମାନେ କେବଳ ମନସା ନୁହେଁ, ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହିପରି, ପରମ ଠାରୁ ଋଷିମାନେ, ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଋଷିକା (ଋଷିନୀ) ଯୁଗଳ ଓ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପରମଠାରୁ ଋଷି, ପ୍ରାଚୀନଠାରୁ ଋଷିକା, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଋଷି ପ୍ରଜା। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପରେ ଶୁଣିଲେ, ସେମାନେ ଶ୍ରୁତଋଷି କୁହାଯାନ୍ତି; ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମା, ମହାତ୍ମା ଓ ଅହଂକାର ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ। ପଞ୍ଚଭୂତ ଆତ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆତ୍ମା—ଏହାର ଜ୍ଞାନ ବିବେଚିତ; ଏହିପରି ଋଷିମାନଙ୍କର ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ନାମରେ ବଖ୍ୟାନ ରହିଛି। ଏହି ଦଶ ମହାପୁରୁଷ—ଭୃଗୁ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ, ବଶିଷ୍ଠ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ—ମନସା ଉତ୍ପନ୍ନ, ସ୍ୱଯଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର। ସେମାନେ ପରମ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବାରୁ, ମହାଋଷି କୁହାଯାନ୍ତି। ଏହି ଦଶ ଦେବପୁତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଋଷି—କାବ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, କଶ୍ୟପ, ଚ୍ୟବନ, ଉତଥ୍ୟ, ବାମଦେବ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କୌଶିକ, କର୍ଦ୍ଦମ, ବାଲଖିଲ୍ୟ, ବିଶ୍ରବା, ଶକ୍ତିବର୍ଧନ। ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ଋଷିକା ଯେଉଁମାନେ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମନେଇଛନ୍ତି—ବତ୍ସର, ନଗ୍ନହୂ, ପ୍ରବଳ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜ, ଦୀର୍ଘତମା, ବୃହଦ୍ବକ୍ଷ, ଶରଦ୍ବତ, ଭାଜିଶ୍ରବା, ସୁଚିନ୍ତ, ଶାବ, ପରାଶର, ଶୃଙ୍ଗୀ, ଶଂଖପା, ରାଜା ଵୈଶ୍ରବଣ। ସମସ୍ତ ଋଷିକାମାନେ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଋଷିପଦ ପାଇଛନ୍ତି—ଦେବ, ଋଷି ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଋଷିକା। ଏହିପରି ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ତ୍ର ରଚିଛନ୍ତି, ସେମାନେ—ଭୃଗୁ, କଶ୍ୟପ, ପ୍ରଚେତ, ଦଧୀଚି, ଊର୍ଷ, ଜମଦଗ୍ନି, ବେଦ, ସାରସ୍ୱତ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଚ୍ୟବନ, ବୀତହବ୍ୟ, ସାବେଧସ, ବୈନ୍ୟ, ପୃଥୁ, ଦିବୋଦାସ, ବ୍ରହ୍ମବାନ, ଗୃତ୍ସ, ଶୌନକ—ଏହି ଉନେଇଶ ଜଣ ଭୃଗୁଁମାନେ ମନ୍ତ୍ରକର୍ତ୍ତା। ଅଙ୍ଗିରସ, ତୃତ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କୃତବଚ, ଗାର୍ଗ, ସ୍ମୃତି-ସଂକୃତି, ଗୁରୁବିତ, ମନ୍ଧାତା, ଅମ୍ବରୀଷ, ଯୁବନାଶ୍ୱ, ପୁରୁକୁତ୍ସ, ସ୍ୱସ୍ରବସ, ସଦସ୍ୟବାନ, ଅଜମୀଢ, ଅଶ୍ୱହାର୍ୟ, ଉତ୍କଳ, କବି, ପୃଷଦଶ୍ୱ, ବିରୂପ, କାବ୍ୟ, ମୁଦ୍ଗଳ, ଉତଥ୍ୟ, ଶରଦ୍ବନ୍ସ, ଭାଜିଶ୍ରବା, ଅପସ୍ୟଉଷ, ସୁଚିତ୍ତି, ବାମଦେବ, ଋଷିଜ, ବୃହଚ୍ଛୁକ୍ଳ, ଦୀର୍ଘତମା, କକ୍ଷୀବନ୍—ଏହି ତିରିଶି ତିନି ଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଙ୍ଗିରସ ଋଷି। ଏହି ସମସ୍ତେ ମନ୍ତ୍ରକର୍ତ୍ତା; ବର୍ତ୍ତମାନ କଶ୍ୟପମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣ—କଶ୍ୟପ, ସହବତ୍ସର, ନୈଧ୍ରୁବ, ନିତ୍ୟ, ଅସିତ, ଦେୱଳ—ଏହି ଛଅ ଜଣ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ; ଅତ୍ରି, ଅର୍ଧସ୍ୱନ, ଶାବସ୍ୟ, ଗୋବିଷ୍ଠିର, କର୍ଣ୍ଣକ ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ପୂର୍ବତିଥି। ଏହିପରି ଛଅ ମହାମୁନି ମନ୍ତ୍ରକର୍ତ୍ତା। ବଶିଷ୍ଠ, ଶକ୍ତି, ତୃତୀୟ ପରାଶର, ଇନ୍ଦ୍ର ସମ, ପଞ୍ଚମ ଭରଦ୍ବାସୁ, ଷଷ୍ଠ ମିତ୍ରାବରୁଣ, ସପ୍ତମ କୁଣ୍ଡିନ। ଏହିପରି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଋଷି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଓ ମନ୍ତ୍ରର ଉତ୍ସର ମହାଗାଥା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।