ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ବ୍ରହ୍ମା-ସ୍ତୁତିକୁ ବାରମ୍ବାର ସ୍ଥାପିତ କରାଯାଉଛି ଏହି ମହାନ ବୃହତ୍ତ ସମୁଦାୟରେ, ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରର ଗୁଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଚାରିପ୍ରକାର ଭାବରେ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଅଥର୍ବ, ଋଗ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ ବେଦରେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେହି ତପସ୍ୟା ଘଟିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ମନ୍ତ୍ରମାନେ ପାଞ୍ଚପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି: ଅସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଶୋକରୁ। ଏବେ ମୁଁ କୁହିବି—ଋଷିମାନେ କେମିତି ତାଙ୍କର ତାରା ଚିହ୍ନ ଓ ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହା ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ପାଞ୍ଚପ୍ରକାର ଋଷି ପରମ୍ପରା ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି, ଏହିଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପରମ୍ପରାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି। ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସମସ୍ତେ ଗୁଣର ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି; ତାପରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହା ପୂର୍ବ ଜ୍ଞାନ ବିନା ଚେତନା ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼େ; ଏହିପରି ଋଷି ପରମ୍ପରା ଜ୍ଞାନରେ ସ୍ଥିତ ଏବଂ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହୁଏ। ଏମିତି ମାଛ ଓ ପାଣି ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଅଛି, ସମସ୍ତେ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ହୋଇ ଗୁଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏହା ଚାଲିଥାଏ। ବସ୍ତୁ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଟି ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦ ଉପରେ ଆଧାରିତ; କାଳ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ଉପଲବ୍ଧି ଦେଉଛି, କାରଣର ସ୍ୱଭାବରୁ ଭିନ୍ନତା ଉପଜିଥାଏ। ପରେ ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଂଶ, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, କ୍ରମେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର, ତାହାଠାରୁ ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଭୂତମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଭିନ୍ନତାର ଉତ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତି; ପ୍ରକୃତିର କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟ ସହ ବିକାଶ ପାଏ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିଶଳାରୁ ଏକାସାଥିରେ ଡାଲିମାନେ ବିକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ କାରଣରୁ ଏକ ସମୟରେ ଉପଜନ୍ତି। ଅନ୍ଧକାରରେ ଏକ ଜୁଗନ୍ତି ମାଛପୋକ ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ନିବୃତ୍ତି ସମୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ସେଇ ମହାତ୍ମା ଦେହରେ ବସି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଅନ୍ଧକାର ପାରେ ସେ ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ସେଠାରେ ସ୍ଥିତ ଜ୍ଞାନୀ ଅନ୍ତିମ ତପସ୍ୟାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ ଚାରିପ୍ରକାର ଉପଜାଏ—ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଧର୍ମ। ଏହି ସବୁ ନିଜସ୍ୱ ଭାବରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ତାହାକୁ ଅନ୍ୟଥା ଚିହ୍ନି ପାରନ୍ତିନାହିଁ। ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଦେହର ଚେତନାରୁ ଲାଭ ଘଟେ; ସେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶୟନ କରନ୍ତି, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଥିଲେ, ସେପରି। ଏହି ନଗରରେ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ସେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ; ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବାରୁ ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା। ପ୍ରାକୃତିକ ଦେହରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଚେତନ ଅଛି; ଏହିପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବିକାଶିତ ହୁଏ, କ୍ଷେତ୍ର ଅନୁଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ନିବୃତ୍ତି ସମୟରେ ପୁରାତନ ଅବେଧନ ହୁଏ; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଏହି ବସ୍ତୁ ମୋର ଉପଭୋଗ ପାଇଁ। ଋଷି ହେଉଛନ୍ତି ଅହିଂସା, ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ; ଏହି ସବୁ ଏକତ୍ରିତ ଥିବାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଶଂସିତ, ଏବଂ ଏପରି ଋଷି। ନିବୃତ୍ତି ସମୟରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଋଷି ହୁଏ; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିବାରୁ ପରମ ଋଷି ଭାବେ ସ୍ମୃତ। ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ଗତିବୋଧକ ଧାତୁ ରୁ, ଏହି ଅପ୍ରଭୃତି ସ୍ୱୟଂଜାତ ଥିବାରୁ ସେ ଦୃଷ୍ଟା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ପ୍ରଭୁ ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନସ୍ପୁତ୍ରମାନେ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ଉପଜିଲେ; ସେମାନେ ନିବୃତ୍ତି କଲେ, ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମହା ଓ ପରମ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଉଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ସେମାନେ ମହାର୍ଷି ଭାବେ ପରିଚିତ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ କେତେକ ମନସ୍ପୁତ୍ର, କେତେକ ଶରୀରଜ। ଏହିପରି ପରମରୁ ଋଷିମାନେ ଉପଜିଲେ, ତାଙ୍କୁ ମୂଳ ଋଷିମାନେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ; ଏହି ମୂଳ ଋଷିମାନଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଋଷିକା ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ସେମାନେ ଯୁଗଳ ଓ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ପରମରୁ ଋଷିମାନେ, ମୂଳରୁ ଋଷିକାମାନେ; ଋଷିକାମାନଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ଋଷିସନ୍ତାନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଶୁଣିଥିବା ଯେଉଁ ଋଷି, ସେମାନେ ଶ୍ରୁତଋଷି ଭାବରେ ଖ୍ୟାତି ପାଇଛନ୍ତି; ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମା, ମହାତ୍ମା ଏବଂ ଅହଂକାର ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ। ଭୂତ ଆତ୍ମା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଆତ୍ମା—ଏହି ସବୁର ଜ୍ଞାନ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏପରି ଋଷି ପରମ୍ପରା ପାଞ୍ଚ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଭୃଗୁ, ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଅଙ୍ଗିରା, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ମନୁ, ଦକ୍ଷ, ବଶିଷ୍ଠ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ—ଏହି ଦଶଜଣ। ସେମାନେ ମନସ୍ପୁତ୍ର, ସ୍ୱୟଂଜାତ ପ୍ରଭୁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ; ଏହି ମହାର୍ଷିମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ପ୍ରଭୁମାନଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ଋଷି; ସେମାନେ—କାବ୍ୟ, ବୃହସ୍ପତି, କଶ୍ୟପ, ଚ୍ୟବନ, ଉତଥ୍ୟ, ବାମଦେବ, ଅଗସ୍ତ୍ୟ, କୌଶିକ, କର୍ଦମ, ବାଲଖିଲ୍ୟ, ବିଶ୍ରବା, ଶକ୍ତିବର୍ଧନ। ଏହି ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଋଷିପଦ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ଏବେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେମାନେ ଋଷିକା। ଏହି ଋଷିକାମାନେ—ବତ୍ସର, ନଗ୍ନହୂ, ବଳବତୀ ଋଷି ଭରଦ୍ୱାଜ, ଦୀର୍ଘତମା, ବୃହଦ୍ବକ୍ଷ, ଶରଦ୍ବତ, ଭାଜିଶ୍ରବା, ସୁଚିନ୍ତ, ଶାବ, ପରାଶର, ଶୃଙ୍ଗୀ, ଶଂଖପା, ରାଜା ବୈଶ୍ରବଣ। ସେମାନେ ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଋଷିପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ପ୍ରଭୁ, ଋଷି ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଋଷିକାମାନେ। ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ତ୍ର ରଚନା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ—ଭୃଗୁ, କଶ୍ୟପ, ପ୍ରଚେତ, ଦଧୀଚି, ଊର୍ଷ, ଜମଦଗ୍ନି, ବେଦ, ସାରସ୍ୱତ, ଆର୍ଷ୍ଟିଷେଣ, ଚ୍ୟବନ, ବୀତହବ୍ୟ, ସବେଧସ, ବୈନ୍ୟ, ପୃଥୁ, ଦିବୋଦାସ, ବ୍ରହ୍ମବାନ, ଗୃତ୍ସ, ଶୌନକ—ଏହି ଉନିଶଜଣ ଭୃଗୁମାନେ ମନ୍ତ୍ର ରଚନାରେ ପ୍ରମୁଖ। ଏହିପରି ଋଷି ପରମ୍ପରା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏ ଉପଖ୍ୟାନରେ ପ୍ରକାଶିତ।