ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଉପାଦେଶ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି, ଯେଉଁଥିରେ କହାଯାଉଛି—ଯେଉଁଠି ମନୋଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ସବୁଠୁ ଆଶା କରାଯାଇଥିବା ଜିନିଷ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଅର୍ଜନ କରିଥିବେ, ସେହି ଜିନିଷ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦେଇବା ଉଚିତ; ଏହି ଦାନ ହେଉଛି ଉଦାରତାର ଚିହ୍ନ। ଏହିପରି ଧର୍ମ ଯାହା ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଯାହା ସାଧୁମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଏହି ଧର୍ମକୁ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି। ଏଠି ଅପେକ୍ଷିତ ଜିନିଷ ପାଇଁ ରାଗ ରଖିବା ଏବଂ ଅପେକ୍ଷା ନ କରିଥିବା ଜିନିଷ ପାଇଁ ଦ୍ୱେଷ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେହିପରି ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ ଓ ବିପ୍ରଳମ୍ବରୁ ମୁକ୍ତ ରହିବା ହେଉଛି ବିରକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ। ତ୍ୟାଗ ହେଉଛି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଏବଂ ଅକର୍ତ୍ତବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଟିକୁ ଛାଡିବା, ଏବଂ ନିଜର ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ହେଉଛି ସଂନ୍ୟାସ। ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭେଦ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର ଜାଣି, ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ଅପସ୍ଥାନ ନେଇଥିବେ, ସେ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏହି ସବୁ ଧର୍ମର ଅଙ୍ଗର ଲକ୍ଷଣ ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରଖାଯାଇଛି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗର ପୁରାତନ ମୁନିମାନେ ଧର୍ମର ସାର ଜାଣି ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ଏବେ ମୁଁ ମନୁ ଯୁଗର ନିୟମ, ଚତୁର୍ବିଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟରେ ଏକ ନିୟମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁ ଯୁଗରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବେଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ—ଋଗ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତା ଅନୁଯାୟୀ। ଯଜ୍ଞର ମନ୍ତ୍ର, ସୂତ୍ର, ଏହିପରି ଯଥାପୂର୍ବ ଚାଲିଥାଏ; ପଦାର୍ଥ, ଗୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ମନ୍ତ୍ର ରହିଛି। ଏହିପରି ଗୋତ୍ରକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ମନ୍ତ୍ର ରହିଛି; ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ମନୁ ଯୁଗରେ ଚାରିପ୍ରକାର ମନ୍ତ୍ର ରହିଛି। ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ବ୍ରହ୍ମ ମନ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରର ଗୁଣର ଉତ୍ପତ୍ତି ଚାରିପ୍ରକାର। ଏଠି ଅଥର୍ବ, ଋଗ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ ବେଦରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ମୁନିମାନେ ଯଂତ୍ରଣା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ ମନ୍ତ୍ର ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ—ଅସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ବିପ୍ରଳମ୍ବ, ମୋହ ଓ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା। ଏବେ ମୁଁ ଏହିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, କେମିତି ମୁନିମାନେ ଚାନ୍ଦ୍ର ତାରା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କେମିତି ଅନୁସୂଚିତ ହୁଏ। ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଋଷି ପରମ୍ପରା ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ଏହିଠାରେ ମୁଁ ଏହି ଋଷି ପରମ୍ପରାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସମତାରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖନ୍ତି; ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର ନଥିବା, ଏହି ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରରେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥିତିରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ପୂର୍ବ ଚିତ୍ତ ବିନା ଚେତନା ପାଇଁ ଚାଲିଥାଏ; ଏହିପରି ଋଷି ପରମ୍ପରା ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ ଏବଂ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ମନୋଷ୍ୟ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ନିୟମିତ ହୁଅନ୍ତି, ମାଛ ଓ ପାଣି ଭଳି ଏକାଉଁ ସମ୍ପୃକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଗୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କାରଣ ଓ କ୍ଷେତ୍ରର ସମ୍ପର୍କରେ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଚାଲିଥାଏ। ବସ୍ତୁ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ଏବଂ ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ; କାଳ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧି ଆସେ, କାରଣର ନିଜ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବିଭେଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ତାପରେ ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଂଶଗୁଡିକ, ମହାତ୍ତତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଅନୁକ୍ରମରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ମହାତ୍ତତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର ଆସେ, ଏହିଠାରୁ ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଉପାଦାନ ଭୂତର ମଧ୍ୟରେ ବିଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପ୍ରକୃତିର କାରଣ ଓ ଫଳ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଯେପରିକି ଜ୍ୱାଲାରୁ ଏକ ସମୟରେ ଶାଖା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ ଏକ ସମୟରେ କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହିପରି ଅନ୍ଧକାରରେ ଜୁଇଁ ଭଳି ତୁରନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉପସ୍ଥାନ ନେଇଥିବା ବେଳେ ଜୁଇଁ ଭଳି ଚମକିଉଠି। ଏହି ମହାତ୍ମା ଶରୀରରେ ବସି ତାହିଁରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ମହାତ୍ତତ୍ୱର ଅନ୍ଧକାର ପାରେ ସେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ ହୁଏ। ଏଠି ନିସ୍ଥାପିତ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନୀ କହାଯାନ୍ତି ତପସ୍ୟାର ଶେଷରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା; ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଚାରିପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଚାରି ହେଉଛି—ଜ୍ଞାନ, ବିରକ୍ତି, ଏଶ୍ୱରତ୍ୱ ଓ ଧର୍ମ; ଏହି ସବୁ ସ୍ୱଭାବିକ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାତ। ମହାତ୍ମାଙ୍କର ଶରୀରର ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧି ଘୋଷିତ; ସେ ନଗରରେ ବସିଥାନ୍ତି, ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭଳି, ଏହିପରି। ମନୋଷ୍ୟ ନଗରରେ ବସିଥିବାରୁ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ କୁହାଯାନ୍ତି; ଧର୍ମ ତାଙ୍କରୁ ଉପଜିଥିବାରୁ, ସେ ଧର୍ମିକ। ପ୍ରକୃତି ଶରୀରରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଚେତନ; ଏହିପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବିକାଶ ପାଏ, କ୍ଷେତ୍ର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିନା। ଉପସ୍ଥାନ ସମୟରେ ପୁରାତନ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଅଚେତନ; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପରିଚିତ, ଏହି ବସ୍ତୁ ମୋର ଉପଭୋଗ ପାଇଁ। ଋଷି ହେଉଛି ଅହିଂସା, ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ; ଏହି ସବୁ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିବାରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୌରବ ପାଉଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଋଷି ମଧ୍ୟ। ଉପସ୍ଥାନ ସମୟରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଋଷି; ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିଥିବାରୁ, ସେ ପରମ ଋଷି ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରଖାଯାନ୍ତି। ଏହି ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ ହେଉଛି ଗତି ପ୍ରକାଶ କରିଥିବା ଧାତୁରୁ; ଏହି ଅତ୍ମା ସ୍ୱୟଂ-ଜନ୍ମା, ଏହିପରି ସେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନସ୍ପୁତ୍ରମାନେ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନେ ଉପସ୍ଥାନ ନେଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମହା ଓ ପରମ ଉପଲବ୍ଧି ହେଲା। ଉଚ୍ଚ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ସେମାନେ ମହା ଋଷି କୁହାଯାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ମନସ୍ପୁତ୍ର ଓ ଶରୀରଜ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ।