ପୁରାତନ କାଳରେ, ଧର୍ମର ମୂଳ ଉତ୍ସ ଦୁଇପ୍ରକାର ଥିଲା—ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି। ଶ୍ରୁତି ଅର୍ଥାତ୍ ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ଯାହା କେବଳ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ମୃତି ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ମୃତି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମନେ ପକାଯାଏ। ଯଜ୍ଞ ଓ ଉପାସନା ହେଉଛି ଶ୍ରୁତିର ସାର, ଯେଉଁଠି ସ୍ମୃତିର ମୂଳ ହେଉଛି ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରର ଉପାଙ୍ଗ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ବି ଏଠାରେ ବିସ୍ତାରରେ କୁହାଯାଏ। ଏଠି, ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ସେ ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ଅନୁଭବ କରିଥିବା କଥା ଗୁପ୍ତ ରଖେନାହାନ୍ତି, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ କୁହନ୍ତି—ସେହିଠାରେ ସତ୍ୟର ଚିହ୍ନ ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ମୌନ ଓ ଉପବାସ—ଏହି ଚାରିଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟାର ରୂପ। ପଶୁ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ହୋମ, ସ୍ତୋତ୍ର, ମନ୍ତ୍ର, ଋତ୍ବିକ୍, ଦାନ—ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଏକତ୍ରିକରଣକୁ ଯଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ସବୁଠି ଆନନ୍ଦରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମନ୍ତେ କାମ କରନ୍ତି, ନିଜ ପରି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୟା କରନ୍ତି—ସେହି ଦୟା ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ। ଯିଏ ଅପମାନ କିମ୍ବା ଆଘାତ ଦିଆଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଶୋଧ ନନେଇ, ମନ, ଶରୀର ଓ କଥାରେ କାହାକୁ ଅପକାର କରନ୍ତିନାହିଁ, ସହନ କରନ୍ତି—ସେହିଠି ଛମାର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଅନ୍ୟଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ଚାହିଁନଥିବା, ସେଠାରେ ଅଲୋଭ ଧର୍ମ ଥାଏ। ଯିଏ କାମ ରହିତ, କଥା କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେହିଠି ସଉଚିତ୍ୱର ଚିହ୍ନ। ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଲାଗି ଅର୍ଥ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହେବାରୁ ରୋକିଥାନ୍ତି, ସେ ଦମ ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ। ପଞ୍ଚାତ୍ମା ବା ଅଷ୍ଟକାରଣ ଉପରେ ବାଧା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ, ସେ ସଂଯମୀ। ଯେଉଁଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ବସ୍ତୁ ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାୟରେ ମିଳେ, ଏହା ଯୋଗ୍ୟକୁ ଦେବା ଦାନର ଚିହ୍ନ। ଵେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଉପଯୁକ୍ତ କର୍ମ, ଏବଂ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ଏହି ଧର୍ମକୁ ଉତ୍ତମ ମନ୍ୟ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି। ଅପ୍ରିୟ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ନ ରଖିବା, ପ୍ରିୟ ଉପରେ ଆସକ୍ତି ନ ହେବା, ସୁଖ-ଦୁଃଖ-ଶୋକରୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବା—ଏହି ଅନାସକ୍ତିର ଚିହ୍ନ। କର୍ମ ଓ କର୍ମ ନ କରିବା, ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କର୍ମ ଛାଡ଼ିବା—ଏହି ହେଉଛି ସନ୍ନ୍ୟାସ। ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ଭିନ୍ନତା ଜାଣି, ପରିବର୍ତ୍ତନରୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରନ୍ତି—ସେ ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି ସବୁ ଧର୍ମର ଅଙ୍ଗ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମର ସାର ଜାଣିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହିପରି ସ୍ମୃତି ରଖିଥିଲେ। ଏବେ ମୁଁ ମନୁଯୁଗର ନିୟମ, ଚତୁର୍ଵିଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ଚତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟରେ କୁହିବି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଯୁଗରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବେଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ—ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କର ଦେବତାଅନୁଯାୟୀ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ତୋତ୍ର, ଯଜ୍ଞ ମନ୍ତ୍ର, ଦ୍ରବ୍ୟ, ଗୁଣ, କ୍ରିୟା ପୂର୍ବବତ୍ ଚାଲିଥାଏ। ଏହିପରି ବଂଶସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟ ଚାଲିଥାଏ, ଏହିପରି ଚାରି ପ୍ରକାର ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଯୁଗରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଥାଏ। ସେମାନେ ବାରମ୍ବାର ବ୍ରହ୍ମସ୍ତୁତିକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ରର ଗୁଣ ଚାରିପ୍ରକାର ହୁଏ। ଏଠି ଅଥର୍ବ, ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ବେଦ ମଧ୍ୟରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟା—ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ—ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ, ମନ୍ତ୍ର ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଅସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଶୋକରୁ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଠି ଋଷିମାନଙ୍କ ତାରା ଓ ସ୍ୱରୂପ କିପରି ଅନୁସୂଚିତ ହୁଏ, ତାହା କୁହିବି। ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଋଷିପ୍ରଥା ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି; ଏଠି ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଋଷିପ୍ରଥାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିବେଚନା କରିବି। ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସମାନ ରହେ, ଦେବତାମାନେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅନିର୍ବଚନୀୟ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରରେ ଲୀନ। ସେଠାରୁ ଚେତନା ପାଇଁ ପୂର୍ବ ବୁଦ୍ଧି ଛାଡ଼ି ଏହା ଆଗକୁ ବଢ଼ିଥାଏ; ଏପରି ରୂପରେ ଋଷିପ୍ରଥା ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ସେମାନେ ମାଛ ଓ ପାଣି ପରି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାନ୍ତି, ଗୁଣ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗତି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ବସ୍ତୁ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱରୂପ, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ; କାଳ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ, ଏବଂ କାରଣର ସ୍ୱଭାବରୁ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରୁ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି ପ୍ରକୃତି ବିକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଅହଂକାର, ତାହାରୁ ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଭୂତମାନେ ପରସ୍ପରରୁ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଏ, କାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସେହିଠାରେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରୁ ଶାଖାବଳୀ ଏକାସାଥିରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞମାନେ କାରଣରୁ ଏକାସାଥିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅନ୍ଧକାରରେ ଆଗ୍ନିଶଳଭ ପ୍ରକାଶିତ ହେବା ପରି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ପ୍ରତ୍ୟାହୃତ ହେଲେ ଏମିତି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ସେଇ ମହାତ୍ମା, ଶରୀରରେ ବସି, ସେଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଅନ୍ଧକାର ଉପରେ ସେ ତାଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ। ସେଠି ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଚାରିପ୍ରକାର ଉପଜନ୍ମ ହୁଏ—ଜ୍ଞାନ, ବିରାଗ, ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଧର୍ମ। ଏହିଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଭାବିକ, କିନ୍ତୁ ସେ ଏହାକୁ ଅଲଗାରେ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତିନାହିଁ। ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଶରୀରର ଚେତନାରୁ ସିଦ୍ଧି ଘଟେ; ସେ ସହରରେ ବସିଛନ୍ତି, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପୂର୍ବରୁ ଓ ପରେ ମଧ୍ୟ। ସେ ସହରରେ ଥିବାରୁ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାରୁ ସେ ଧାର୍ମିକ। ପ୍ରାକୃତିକ ଶରୀରରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଚେତନ; ଏପରି କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ, କ୍ଷେତ୍ର ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟାହାର ସମୟରେ, ପୁରାତନ ପୁରୁଷ ଅଚେତନ ହୁଏ; କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଥାଏ, ଏହି ବସ୍ତୁ ମୋର ଉପଭୋଗ ପାଇଁ।