ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ରେଣୀରେ ଏହିପରି କଥା ବଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି—ଯେଉଁ ଧର୍ମ ନ୍ୟାୟଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଆଧାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଛନ୍ତି, ତାହା ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ଏହି ଧର୍ମର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି—ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ, ଅଗ୍ନିର ରକ୍ଷା ଓ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା। ସ୍ମୃତି ପ୍ରମାଣ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଯେଉଁ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ଅଛି, ସେଉଁଟି ହେଉଛି ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଆଚରଣ, ଯାହା ନିୟମ ଓ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ବେଦ ଜାଣି ବେଦୀୟ ପ୍ରଥାକୁ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ବେଦର ମନ୍ତ୍ର, ରିକ୍, ଚନ୍ଦସ୍, ଏହି ସବୁ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରକାଶ ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ପୂର୍ବ କାଳର ସ୍ମୃତିକୁ ମନେ ପକାଇ ମନୁ ଏହିପରି କଥା କହିଥିଲେ। ଏହିପରି, ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ସମ୍ପ୍ରଦାୟ ହେଉଛି ଧର୍ମର ପଥ, ଏହା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଭାଗ ହୋଇଥାଏ। ତେଣୁ ଧର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଏବଂ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଏହିପରି ଗଣାଯାଏ। ‘ଶିଷ୍ଟ’ ଶବ୍ଦଟି ‘ଶିକ୍ଷା’ ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଧାର୍ମିକ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଶିଷ୍ଟ। ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏହି ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଶିଷ୍ଟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ଅବନତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ତାହାକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି। ବେଦ ତ୍ରୟୀ, କୃଷି ଓ ରକ୍ଷା ଏହି ସବୁ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ। ଶିଷ୍ଟମାନେ ଯେଉଁ ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମନୁ ପରେ ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବେ ଏହା ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ, ଏହି ଆଚରଣ ଚିରନ୍ତନ। ଦାନ, ସତ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ସେବା, ଅଧ୍ୟୟନ, ଅର୍ଚ୍ଚନା, ଦମ୍ୟତା, ଏହି ଆଠଟି ହେଉଛି ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣର ଚିହ୍ନ। ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି ଏହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ଏହିପରି ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣ ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଶ୍ରୁତି ଆଧାରିତ ପ୍ରଥା ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ପ୍ରଥା ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା। ଶ୍ରୁତି ଆଧାରିତ ପ୍ରଥାର ସାର ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ, ଏବଂ ସ୍ମୃତି ପ୍ରଥାର ସାର ହେଉଛି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଆଚରଣ। ଏଠାରେ ଧର୍ମର ଉପଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯିବ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲେ ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ଅନୁଭୂତ ଘଟଣା ଲୁଚାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯଥାର୍ଥ କଥା କହେ, ସେହି ହେଉଛି ସତ୍ୟର ଚିହ୍ନ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ମୌନ, ଉପବାସ—ଏହି ସବୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟାର ରୂପ। ପଶୁ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ହୋମ, ମନ୍ତ୍ର, ଚନ୍ଦସ୍, ପୁରୋହିତ, ଦାନ—ଏହି ସବୁ ଯୋଗ ଯାହା ଏକଠା ହୁଏ, ତାହାକୁ ଯଜ୍ଞ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସ୍ଵୟଂ ଖୁସି ଚିତ୍ତରେ କାମ କରନ୍ତି, ସେହି ଦୟା ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିନ୍ଦିତ କିମ୍ବା ଆଘାତ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିନିନ୍ଦା କିମ୍ବା ପ୍ରତିଆଘାତ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଯାଙ୍କ ମନ, ବାଣୀ ଓ କାୟ କୌଣସି ହାନି କରେ ନାହିଁ, ସେହି କ୍ଷମାର ଚିହ୍ନ ଅଟୁଟ। ଅନ୍ୟର ଧନ ଚୋରାଇବା ନାହିଁ, ଯାହା ମାଲିକ ରକ୍ଷିଥିବେ କିମ୍ବା ଅବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଛାଡି ଦେଇଥିବେ, ଏହା ଅଲୋଭ ଅଟୁଟ ଚିହ୍ନ। କାମ କଥା ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା କଥା କରିବା ଓ ଶାରୀରିକ କାମାଚାର ରେ ନିବୃତ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ଶୁଚିତାର ଚିହ୍ନ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଲାଗି ବିଷୟ ସହିତ ଯୋଗ ଦେଇ ନାହିଁ, ସେ ଦମିତ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ପଞ୍ଚାତ୍ମ ଓ ଅଷ୍ଟକାରଣ ବିଷୟରେ ବାଧା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯିଏ କ୍ରୋଧ କରେ ନାହିଁ, ସେ ଦମ୍ୟ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଅତି ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲାଭ କରି, ଯୋଗ୍ୟକୁ ଦେଇଥାଏ, ସେ ଦାନର ଚିହ୍ନ। ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମ, ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଏବଂ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେହି ଉତ୍ତମ ଜନମାନେ ଅନୁମୋଦନ କରନ୍ତି। ଅପ୍ରିୟ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ନ କରିବା, ପ୍ରିୟରେ ଆନନ୍ଦ ନ କରିବା, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ବିଷାଦରୁ ନିବୃତ୍ତି ଏହା ଉପେକ୍ଷା। କୃତ କିମ୍ବା ଅକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡିଦେବା, ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା—ଏହା ହେଉଛି ସନ୍ନ୍ୟାସ। ଯିଏ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବ୍ୟକ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚେତନା ଓ ଅଚେତନା ଭିନ୍ନତା ଜାଣି, ପରିଣାମରୁ ନିବୃତ୍ତି ରହେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି ସବୁ ଧର୍ମର ଅଙ୍ଗର ଲକ୍ଷଣ, ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ସ୍ଵାୟମ୍ଭୁବ ଯୁଗରେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ତୁମକୁ ମନୁ ଯୁଗର ନିୟମ, ଚତୁର୍ବିଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ଚତୁର୍ବର୍ଣ୍ଣ ବିଷୟରେ କହିବି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଯୁଗରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ବେଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ—ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କର ଦେବତା ଅନୁଯାୟୀ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର, ଯଜୁର୍ ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବବତ୍ ଚାଲିଥାଏ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ଗୁଣ, କ୍ରିୟାର ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ବଂଶ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି; ଏହିପରି ଚାରିପ୍ରକାର ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଯୁଗରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ରହିଥାଏ। ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ନିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମମନ୍ତ୍ର ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ଏହିପରି ମନ୍ତ୍ର ଗୁଣର ମୂଳ ଚାରିପ୍ରକାର। ଏଠାରେ ଅଥର୍ବ, ଋକ୍, ଯଜୁର୍, ସାମବେଦ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଋଷିମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଭାବେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଯୁଗ ଆରମ୍ଭରେ ମନ୍ତ୍ର ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଅସନ୍ତୋଷ, ଭୟ, ଶୋକ, ମୋହ, ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି କିପରି ଋଷିମାନଙ୍କ ତାରା ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଅପୂର୍ବ ଭାଗ୍ୟରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ଋଷି ପ୍ରଥା ପୂର୍ବ ଓ ପରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି; ଏଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ପ୍ରଥାର ଉତ୍ପତ୍ତି କହିବି। ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସମତାରେ ରହେ; ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ଭିତରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବ ମନ ଛାଡି ଚେତନା ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରବାହ ଚାଲିଥାଏ; ଏହିପରି ରୂପରେ ଋଷି ପ୍ରଥା ମନ ଓ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପିତ।