ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶେଷ ଥିବା ଧର୍ମମୟ ମାନ୍ୟଙ୍କ ବିଷୟରେ, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଶ୍ରୁତିର ବାଣୀ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଶୁର ଆକୃତିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକତ୍ରିତ, ଏହା ସଦ୍ବ୍ୟବହାରୀମାନେ କହନ୍ତି, ସେ ବିଷୟରେ ଖୋଲାସା କରିବି। ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରମ ଓ ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଓ ଶ୍ରେୟସ୍ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ଧର୍ମକୁ ଜ୍ଞାନଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଦେବମାୟ ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ସେଠି ସେ ଧର୍ମମୟ; ଗୁରୁପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାସହିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଧର୍ମମୟ; ଏବଂ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବେ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବୈଖାନସ ଧର୍ମମୟ ଭାବେ ସ୍ମୃତିରେ ଅଛନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗ ଲାଗି ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମମୟ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ। ଧର୍ମକୁ ନୀତିର ପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଶବ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ ରୂପୀ। ପ୍ରଭୁ କୁହନ୍ତି—ଦକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମ, ଅଦକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଧର୍ମ। ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ଋଷି ଓ ମଣିଷମାନେ ମୌନର ଆକୃତି ଦ୍ୱାରା ‘ଏହି ଧର୍ମ, ଏହି ନୁହେଁ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ‘ଧର୍ମ’ ଶବ୍ଦର ମୂଳ ଧାତୁ ‘ଧୃ’—ଅର୍ଥାତ୍ ଧାରଣ କରିବା ଓ ମହାନ୍ ହେବା; ଏହିପରି ଧର୍ମ ହେଉଛି ଯାହା ଧାରଣ କରେ କିମ୍ବା ମହାନ୍। ଯେଉଁଠି ଅଭିପ୍ରେତ ଫଳକୁ ଦେଇଥିବା ନୀତିର ପଥ ଗୁରୁମାନେ ଶିଖାନ୍ତି; ଅନୀତିର ପଥ, ଯାହା ଅନଭିଷ୍ଟ ଫଳ ଦିଏ, ଗୁରୁମାନେ ଶିଖାନ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧ, ଲୋଭ ନଥିବା, ସଂଯମୀ, ଅକପଟ, ଶିଷ୍ଟ ଓ ମୃଦୁ ଚରିତ୍ର—ଏପରି ଗୁରୁମାନେ ପରିଚିତ। ଯେଉଁ ଧର୍ମ ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଅଧିକାରରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଚାଲନ୍ତି; ଏହାର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ନାରୀସହ ଯୋଗ, ଅଗ୍ନି ଓ ଦେବପୂଜା। ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ପାରମ୍ପରିକ ଆଚରଣ ହେଉଛି ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ଚରିତ୍ର, ନିୟମ ଓ ଉପବାସ ସହିତ; ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନେ ବେଦ ଜାଣି ଏଠାରେ ବେଦ ଆଧାରିତ ପ୍ରଥା ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ମନ୍ତ୍ର, ସୂକ୍ତ, ଶ୍ରୁତି ଏହି ସବୁ ବ୍ରହ୍ମର ଅଙ୍ଗ, ଏହି ହେଉଛି ଶ୍ରୁତି; ପୂର୍ବ ଯୁଗକୁ ସ୍ମରଣ କରି ମନୁ ଏଭଳି କହିଥିଲେ। ତେଣୁ, ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ପାରମ୍ପରିକ ପଥ ଧର୍ମର ମାର୍ଗ, ଏହା ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ; ଏଭଳି ଧର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଓ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଏହିପରି। ‘ଶିଷ୍ଟ’ ଶବ୍ଦର ମୂଳ ହେଉଛି ‘ଶିଷ’—ଅର୍ଥାତ୍ ଶିକ୍ଷା ଦେବା; ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଧର୍ମମୟ, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ରହନ୍ତି। ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି, ଯେଉଁମାନେ ବିଶ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କରିଥାନ୍ତି, ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଶିଷ୍ଟ। ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନେ, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ହ୍ରାସ ପାଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହାକୁ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ତିନିପ୍ରକାର ବେଦ, କୃଷି କଳା ଓ ରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଇଚ୍ଛାନୁଯାୟୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ। ଯେହেতୁ ଶିଷ୍ଟମାନେ ଏହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମନୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଏହା ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣ ନିତ୍ୟ। ଦାନ, ସତ୍ୟବାଦିତା, ତପସ୍ୟା, ସେବା, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦେବପୂଜା, ସଂଯମ—ଏହି ଆଠଟି ହେଉଛି ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣର ଚିହ୍ନ। ଯେହେତୁ ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି ଏହିପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ଏହି ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଶ୍ରୁତି ଆଧାରିତ ପ୍ରଥା ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ; ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ପ୍ରଥା ସ୍ମରଣ ଦ୍ୱାରା। ଦେବପୂଜା ହେଉଛି ଶ୍ରୁତି ପ୍ରଥାର ସାର; ସ୍ମୃତି ପ୍ରଥା ହେଉଛି ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର ସାର। ଏଠାରେ ଧର୍ମର ଉପଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଯେଉଁଠି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ଅନୁଭବ କରିଥିବା କଥା ଲୁଚାଯାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯଥାର୍ଥ କଥା କୁହାଯାଏ—ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ୟର ଚିହ୍ନ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ମୌନ, ଉପବାସ—ଏହି ସବୁ ତ୍ୟାଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ଦୁର୍ଲଭ। ପଶୁ, ଦ୍ରବ୍ୟ, ହୋମ, ମନ୍ତ୍ର, ଶ୍ରୁତି, ପ୍ରୟୋଗ, ଋତ୍ବିଜ୍ ଓ ଦାନର ସଂଯୋଗ—ଏହି ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଭଲ ପାଇଁ ଯେଉଁଠି ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥର ଭଳି ଉଦ୍ୟମ କରାଯାଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦୟାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଅପମାନ ହେଲେ କିମ୍ବା ଆଘାତ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିଶୋଧ ନ ନିଅନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କର କଥା, ମନ ଓ କାୟ ଅହିଂସାମୟ, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ସହନଶୀଳ, ସେହି ଛମାର ଚିହ୍ନ। ଅନ୍ୟର ସମ୍ପତି ଚାହିଁବା ନୁହେଁ, ସେହି ସଂଯମ ଅପହରଣ ନୁହେଁ। କାମଭୋଗ, ତାହା ବିଷୟରେ କଥା କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା କରିବାରୁ ନିବୃତ୍ତି ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ପବିତ୍ରତାର ଚିହ୍ନ। ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ବିଷୟ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଉପଯୋଗ କରନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସଂଯମୀ। ପଞ୍ଚ ଆତ୍ମା କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟ କାରଣ ବିଷୟରେ ବାଧା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସଂଯତ ହେବେ। ଯେଉଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଜିନିଷ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ, ସେହି ଯୋଗ୍ୟକୁ ଦାନ କରିବା—ଏହା ଦାନର ଚିହ୍ନ। ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ଧର୍ମ, ଯାହା ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓ ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ସେହି ଶୁଭ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମୋଦିତ। ଅପ୍ରିୟ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ନ ରଖିବା, ପ୍ରିୟ ପ୍ରତି ଆନନ୍ଦ ନ କରିବା, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରୁ ନିବୃତ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ବੈରାଗ୍ୟ। କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଅକୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ, ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ—ଏହି ହେଉଛି ସନ୍ନ୍ୟାସ। ଯେଉଁମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚେତନ ଓ ଅଚେତନର ଭେଦ ଜାଣି, ପରିଣାମରୁ ନିବୃତ୍ତ, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ।