କଳିଯୁଗରେ ମଣିଷର ଦେହର ମାପ, ପାଦତଳରୁ ମୁଣ୍ଡର ଶୀର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚଉନବେ ଚଉଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦେହରେ ବାହୁ ହାତ ହଞ୍ଜରୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଛୁଏ, ଏହି ଆକୃତିକୁ ଦେବତାମାନେ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏହି ରୂପ ଗାଈ, ହାତୀ, ମହିଷ, ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଏ। ଏହି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଦେହର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ବୁଝିବା ଯାଏ; ଆକକୁଡ ନାମକ ପଶୁର ଉଚ୍ଚତା ସତତିଛଅଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ। ହାତୀମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଏକଶ ଅଠଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକହଜାର ବଉଁଚାଳିସ ଅଙ୍ଗୁଳ ମଧ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ। ଗଛମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚତା ଏକଶ ପଞ୍ଚାଶ ଅଙ୍ଗୁଳ; ମଣିଷ ଦେହର ଗଠନ ଏହିପରି ହୁଏ। ଏହି ଧରଣର ଚିହ୍ନ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ଏହି ଗୁଣ ଅଛି; ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେହ ଅତିଶୟ ବୁଦ୍ଧିମତାରେ ଯୁକ୍ତ। ମଣିଷ ଦେହ ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଦେବୀୟ ଓ ମାନବୀୟ ଗୁଣ ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ କରାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଗାଈ, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ହରିଣ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯଜ୍ଞ ଓ ନିବେଦନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଅନ୍ତି; ଦେବତାମାନେ ଏହି ଆକୃତି ଅନୁସାରେ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମାପ ଓ ରୂପ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଧାର୍ମିକ ଲୋକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶ୍ରୁତିର ଉପଦେଶ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ପଶୁ ଆକୃତି ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛି, ଏହାକୁ ଧାର୍ମିକମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ କର୍ମରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟମାନେ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ। ଯିଏ ଆଶ୍ରମ ଓ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି, ଯାହାର ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସୁଖ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ, ସେଉଁଠି ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ଧର୍ମକୁ ଜ୍ଞାନ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯିଏ ଦିବ୍ୟ ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କରେ ସେ ଧାର୍ମିକ; ଯିଏ ଗୁରୁ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥାଏ ସେ ଧାର୍ମିକ; ଘୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଧାର୍ମିକ ହୁଏ। ଏଭଳି, ଯିଏ ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରେ ସେ ଧାର୍ମିକ; ଯିଏ ଯୋଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧାର୍ମିକ ବୋଲି ସ୍ମୃତି ଅଛି। ଧର୍ମକୁ ନ୍ୟାୟର ପଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଶବ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ। ପ୍ରଭୁ କହନ୍ତି, ଦକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଦକ୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ। ତେଣୁ ଦେବତା, ପିତୃ, ଋଷି ଓ ମଣିଷମାନେ ନିର୍ବାଚନ କରନ୍ତି—ଏହି ଧର୍ମ, ଏହି ନୁହେଁ—ମୌନ ଦ୍ୱାରା। ଧର୍ମ ଶବ୍ଦର ଧୃ ଧାତୁର ଅର୍ଥ ଧାରଣ କରିବା, ଏହା ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଟୁଟ ରଖିବା; ଏହିପରି ଧର୍ମ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯାହା ଧାରଣ କରେ କିମ୍ବା ମହାନ୍। ଏଠାରେ, ଯେ ପଥ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳକୁ ଦେଇଥାଏ, ତାହା ଗୁରୁମାନେ ଶିଖାନ୍ତି; ଅନିଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥିବା ପଥ କେବେ ଶିଖାଯାଏ ନାହିଁ। ବୃଦ୍ଧ, ଲୋଭ ନଥିବା, ସଂଯମୀ, ଅନୃଜୁ, ଶିଷ୍ଟ ଓ ମୃଦୁ—ଏମିତି ଗୁରୁମାନେ ପରିଚିତ। ଯେଉଁ ଧର୍ମ ନ୍ୟାୟ ଜଣା ଲୋକମାନେ ବେଦ ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଆଧାରରେ ରଖିଛନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାହା ପାଳନ କରନ୍ତି; ତାହାର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ପତ୍ନୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ଯଜ୍ଞ ଉପାସନା। ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ପରମ୍ପରା ହେଉଛି ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ଆଚରଣ, ନିୟମ ଓ ବ୍ରତ ସହିତ। ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ବେଦ ଜାଣି ଏଠାରେ ବେଦ ପରମ୍ପରା ଘୋଷଣା କରିଥିଲେ। ସୂକ୍ତ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଚନ୍ଦ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ, ଏହିଁ ଶ୍ରୁତି; ପୂର୍ବ ଯୁଗକୁ ମନେ ପକାଇ ମନୁ ଏପରି କହିଥିଲେ। ତେଣୁ, ସ୍ମୃତି ପରମ୍ପରା ହେଉଛି ନ୍ୟାୟର ପଥ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭକ୍ତ; ଏଭଳି ଧର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଓ ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଏହିପରି। ଶିଷ୍ ଧାତୁରୁ 'ଶିଷ୍ଟ' ଶବ୍ଦ ହୋଇଛି; ଯେଉଁମାନେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଅଛନ୍ତି। ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି; ଏମାନେ ଶିଷ୍ଟ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନେ ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ଧର୍ମକୁ ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି; ତିନି ପ୍ରକାର ବେଦ, କୃଷି ଓ ଶାସନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଲୋକଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଯେହেতୁ ଶିଷ୍ଟମାନେ ଏହି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମନୁ ପରେ ପରମ୍ପରା ଚାଲିଥାଏ, ଏହି ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ। ଦାନ, ସତ୍ୟ, ତପ, ସେବା, ଅଧ୍ୟୟନ, ପୂଜା, ସଂଯମ—ଏହି ଆଠଟି ହେଉଛି ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣର ଚିହ୍ନ। ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି ଏହା ପାଳନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ଏହି ଶିଷ୍ଟ ଆଚରଣ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଶ୍ରୁତି ପରମ୍ପରା କାନରେ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ; ସ୍ମୃତି ପରମ୍ପରା ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା। ଯଜ୍ଞ ଉପାସନା ଶ୍ରୁତି ପରମ୍ପରାର ସାର, ସ୍ମୃତି ପରମ୍ପରା ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ସାର। ଏଠାରେ ଧର୍ମର ଅନୁପଙ୍କ ଚିହ୍ନ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଯିଏ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ଅନୁଭବ କରିଥିବା କଥା ଲୁଚାଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯଥାର୍ଥ କଥା କହେ, ସେହି ହେଉଛି ସତ୍ୟର ଚିହ୍ନ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ମୌନ, ଉପବାସ—ଏହି ତପସ୍ୟାର ରୂପ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ଦୁର୍ଲଭ। ପଶୁ, ବସ୍ତୁ, ନିବେଦନ, ସୂକ୍ତ, ଚନ୍ଦ, ମନ୍ତ୍ର, ଋତ୍ବିଜ୍, ଦାନ—ଏହି ଯୁକ୍ତି ସହିତ ଯଜ୍ଞ ହୁଏ। ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଭଲ ପାଇଁ, ନିଜ ପାଇଁ ଯେପରି, ସଦା ଆନନ୍ଦରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତାଙ୍କୁ ଦୟା ସର୍ବୋତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯିଏ ଉପେକ୍ଷା କିମ୍ବା ଆକ୍ରମଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରେ ନାହିଁ, ଯାହାର କଥା, ମନ, ଦେହ ଅହିଂସାରେ ଅଟୁଟ, ଏବଂ ସହନଶୀଳ, ସେହି ହେଉଛି କ୍ଷମା। ଅନ୍ୟର ଜୀନିଷ ନ ନେବା, ମାଲିକ ରକ୍ଷା କଲେ ବା ଅବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ନ ନେବା, ଏହି ଅପହୃତି ନୁହେଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କାମ ସମ୍ପର୍କରେ ଚିନ୍ତା, କଥା ବା କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଦୂର ରହିବା, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ପବିତ୍ରତାର ଚିହ୍ନ।