ଏହି କଥାରେ, ଭଗବାନ କହିଲେ—“ଏଯାଏଁ ଯେତେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ଏବଂ ମନ୍ବନ୍ତର ଅନୁକ୍ରମେ ତୁମ ପାଇଁ ବ୍ୟତୀତ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏବେ ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଏହି କଳ୍ପରେ କହିବି। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପରେ ଚୌଦ ଟି ମନ୍ବନ୍ତର ଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠାରେ ଗଣନା କରାଯାଏ—ଏଉଁ ଚୌଦ ମନ୍ବନ୍ତର ଏଠାରେ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁହେଁ ଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ କେମିତି ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ହୁଏ, ତାହା ମୁଁ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି। ପ୍ରାଣୀମାନେ କେବଳ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବା ଦୁଇଟି ଯୁଗ କମ୍ ଆୟୁ ନେଇ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଏଠି ଚୌଦ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଏପରି ଆୟୁ ଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଯୁଗର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯୁଗ ଧର୍ମର ଅନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଆୟୁ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ; ଏବଂ କଳି ଯୁଗରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଦଶା ଓ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଦେଖି ଏହି ପରିଣାମ ଦେଖାଯାଏ। କଳି ଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଆୟୁ ଶତ ବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ, ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିକାଶରେ ଥାନ୍ତି, ତେବେ କୃତ ଯୁଗରେ ସମାନ ଥାନ୍ତି। ଏଠି ଆଠ ପ୍ରକାର ଦେବ ଜାତିର ଉଚ୍ଚତା ଛଉଣ୍ଡିକି ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ଥାଏ। ଏହି ନବ ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ଏହି ଆଠ ଜନ୍ମ ହୁଏ; ଏହି ଅପରିମିତ ମାପ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଲକ୍ଷଣ। ଏବେ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏଠାରେ ଯୁଗ ସନ୍ଧିରେ ଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କର ମାପ ଅନୁସାରେ ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଅଙ୍ଗୁଳ କ୍ରମରେ ଥାଏ। କଳି ଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟ ଚରମ ତଳୁ ମୁଣ୍ଡ ଶିର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପ ଚଉରାନବେଁ (୯୪) ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ତୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଡ଼ି ହାତ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ହାତ ଘୁଁଡ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ସମ୍ମାନିତ। ଏହି ଆକୃତି ଗାଈ, ହାତୀ, ମହିଷ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମାପ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଆକାକୁଡା ନାମକ ପଶୁର ଉଚ୍ଚତା ଛଉଞ୍ଠି ଛଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ଥାଏ। ହାତୀମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଏକ ଶତ ଏବଂ ଆଠ ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହଜାର ଏବଂ ବିରାଳିଶ ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପ ହୁଏ। ଗଛର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଚ୍ଚତା ଏକ ଶତ ପଞ୍ଚାଶି (୧୫୦) ଅଙ୍ଗୁଳ ଥାଏ। ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀରର ବିନ୍ୟାସ ଏଭଳି ଅଛି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ଜାତିରେ ଏପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ଦେବମାନେ ବିଶିଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିରେ ଉପେତ୍ୟ। ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ନାହିଁ; ଏଭଳି ଦେବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ଗୁଣରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମାବିଷ୍ଟ। ସମସ୍ତ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଗାଈ, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ ଓ ହରିଣ ଉଲ୍ଲେଖ୍ୟ। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯଜ୍ଞ ଓ କ୍ରତ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ଏହି ଦେହ ଦେବତାମାନେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି। ଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଯଥାଯଥ ଆକୃତି ଓ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନେ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ। ଏବେ ମୁଁ ଶେଷ ଉତ୍ତମ ପ୍ରାଣୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଶ୍ରୁତିର ବାକ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଶୁର ଆକୃତି ଅଛି, ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକତ୍ରିତ, ଧର୍ମଶୀଳମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ତାହା କହିବି। ସାଧାରଣ ଓ ବିଶେଷ କର୍ମରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଓ ବୈଶ୍ୟମାନେ ବେଦ ଓ ସୃତି ଅନୁସାରେ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଆଶ୍ରମ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାରେ ନିଷ୍ଠିତ, ଯାହାର ଶେଷ ଫଳ ଆନନ୍ଦ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ, ସେଉଁଠି ବେଦ ଓ ସୃତି ଧର୍ମକୁ ଜ୍ଞାନ ଧର୍ମ କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଦୈବ ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଧର୍ମଶୀଳ; ଗୁରୁଭକ୍ତି ନିଷ୍ଠା ଅପରିଗ୍ରହୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଧର୍ମଶୀଳ; ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମଶୀଳ କୁହାଯାଏ। ସେପରି ଅରଣ୍ୟବାସୀ ବୈଖାନସ ତପସ୍ବୀ ଧର୍ମଶୀଳ ଭାବେ ସ୍ମୃତି ହୁଏ; ଯୋଗ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଯତି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମଶୀଳ। ଧର୍ମକୁ ନୀତି ମାର୍ଗ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଶବ୍ଦ କ୍ରିୟାର ରୂପ। ପ୍ରଭୁ କୁହନ୍ତି ଯେ, ଦକ୍ଷ କ୍ରିୟା ଓ ଅଦକ୍ଷ କ୍ରିୟା—ଏହି ଦୁଇ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ। ଦେବ, ପିତୃ, ଋଷି ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମୌନ ଦ୍ୱାରା କୁହନ୍ତି, ‘ଏହି ଧର୍ମ, ଏହି ନୁହେଁ’। ଧର୍ମ ଶବ୍ଦର ଧୃ ଧାତୁ ଅର୍ଥ ଧରଣ କରିବା ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଟୁଟ ରଖିବା; ଏହିପରି ଧର୍ମ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯାହା ଧରଣ କରିଥାଏ କିମ୍ବା ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଉଛି। ଏଠି, ଚାହିତ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ନୀତି ମାର୍ଗ ଗୁରୁମାନେ ଶିଖାନ୍ତି; ଅନୀତି ମାର୍ଗ, ଯାହା ଅଚାହିତ ଫଳ ଦେଉଛି, ତାହା ଶିଖାନ୍ତି ନାହାନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧ, ଲୋଭ ଶୂନ୍ୟ, ନିୟମିତ, ଅନୃଜୁ, ଶିଷ୍ଟ ଓ ସମ ମନସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଗୁରୁ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରମରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ପତ୍ନୀ, ଅଗ୍ନି ଓ ପୂଜା ସହ ଯୋଗ। ସ୍ମୃତି ଆଧାରିତ ପରମ୍ପରା ହେଉଛି ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଚରିତ୍ର, ନିୟମ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ; ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ବେଦ ଜାଣି ଏଠି ବେଦ ପରମ୍ପରା କଥା କହିଥିଲେ। ମନ୍ତ୍ର, ରିକ୍, ସାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର ଅଙ୍ଗ ଓ ଶ୍ରୁତି; ପୂର୍ବ ଯୁଗ ସ୍ମରଣ କରି ମନୁ ଏପରି କହିଥିଲେ। ଏହିପରି ସ୍ମୃତି ପରମ୍ପରା ଧର୍ମ ମାର୍ଗ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭକ୍ତ; ଏହିପରି ଧର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ଏହି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ। ଶିଷ୍ ଧାତୁରୁ ‘ଶିଷ୍ଟ’ ଶବ୍ଦ ହୁଏ; ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଧର୍ମଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଅଛନ୍ତି। ମନୁ ଓ ସପ୍ତ ଋଷି, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଏଠି ଅଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଶିଷ୍ଟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଏହି ଶିଷ୍ଟମାନେ, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ କ୍ଷୟ ହୁଏ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଧର୍ମକୁ ପୁନଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି; ତିନିପ୍ରକାର ବେଦ, କୃଷି ଓ ରକ୍ଷା କାର୍ଯ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।