ଯୁଗମାନଙ୍କ ଆରମ୍ଭରେ, ବିଶେଷକରି କୃତଯୁଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗରେ, ମାନବଦେହ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଥିଲା। କୃତଯୁଗର ଅବିରତତା ଓ କଳିଯୁଗର ଅବନତି ଏଭଳି ଚାଲିଥାଏ। ଚିନ୍ତନରୁ ବିରାଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ସମଚିତ୍ତ ଅବସ୍ଥାରୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଆସେ; ଏହି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ଯେଉଁମାନେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁନି ପୂର୍ବବତ୍ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଆସୁଥିବା ଯୁଗର ପ୍ରଭାବରେ ପୁଣି କୃତଯୁଗ ଆସିଥାଏ। ଏହି ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଘଟିଛି କିମ୍ବା ଘଟିବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଯୁଗମାନଙ୍କ ମୂଳ ଲକ୍ଷଣ, ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ, ସ୍ୱଯଂଭୂଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପୁନି ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, କୃତଯୁଗ ପୁନଃ ଆସେ। କଳିଯୁଗ ଶେଷରେ ଯେଉଁ ଲୋକେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ କୃତଯୁଗର ଲୋକ; ଏବଂ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଏଠାରେ ରହିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି। ସପ୍ତ ଋଷି, ଏଠାରେ ବସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର—ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଏଠାରେ ବୀଜ ସ୍ୱରୂପେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ—ସେମାନେ କୃତଯୁଗର ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସହିତ ଅଭିନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ସପ୍ତ ଋଷି ଏଠାରେ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଅଶ୍ରମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣର ଆଚରଣରେ, ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଯେଉଁ ରୀତି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ତାହା ଦ୍ୱାରା କୃତଯୁଗ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ସପ୍ତ ଋଷି ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶିତ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତି ନୁସାରେ ଧର୍ମରେ ଯେଉଁମାନେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେମାନେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ କୃତଯୁଗରେ ରହନ୍ତି। ମନୁଙ୍କ ଅଧିନର ବେଳା ଏହି ଋଷିମାନେ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଆଗୁନିରେ ପୁରୁଣା ଘାସ ପୁଡ଼ି ଯିବାପରେ ନୂଆ ଘାସ ଉଗୁଥାଏ। ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ବର୍ଷା ପଡ଼ିଲେ ଯେପରି ମୂଳରେ ନୂଆ ଅଙ୍କୁର ଉଠେ, ସେପରି ଏହି ଯୁଗମାନେ ପିଛୁ ପିଛୁ ଆସିଥାଏ। ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିରତ ଭାବରେ ସୁଖ, ଆୟୁ, ଶକ୍ତି, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଧର୍ମ, ଧନ, ଏବଂ କାମ ରହିଥାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହି ଗୁଣମାନେ ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ କରି କ୍ରମେ କମିଯାଏ; ଏହି ଚକ୍ରକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ। ସମସ୍ତ ଚାରି ଯୁଗ ପାଇଁ ଏହି ହିଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଏବଂ ଏହି ଚାରି ଯୁଗର ଗଣନା ସତ୍ତରି-ଏକ ହୁଏ। ଏମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାଲିଲେ, ଏହିକୁ ମନ୍ବନ୍ତର କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ଘଟଣା ଘଟେ— ସେଠି ତାହିଁ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରରେ ମଧ୍ୟ, ନିୟମିତ କ୍ରମରେ ଘଟେ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି। ଏଠାରେ ଚୌଦ୍ଦ ମନ୍ବନ୍ତର ମଧ୍ୟରେ, ଅସୁର, ଯାତୁଧାନ, ପୈଶାଚୀ, ଏବଂ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ ପ୍ରଭୃତି ଜନ୍ତୁମାନେ ରହନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ, ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ, ଏହି ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; କଳ୍ପ ଅନୁଯାୟୀ, ଯୁଗ ସହିତ, ସେମାନେ ସମାନ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି କ୍ରମକ୍ରମେ ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି। ମନ୍ବନ୍ତରର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚାଲିଥାଏ; ଯୁଗର ସ୍ୱଭାବରୁ, ଜଗତର ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ମଧ୍ୟ ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଉନ୍ନତି ଓ ଅବନତି ସହିତ ସବୁବେଳେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣମାନେ ତୁମ ପାଇଁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି; ଏବଂ ଏହି କଳ୍ପରେ ଯେଉଁ ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ମୁଁ ଘୋଷଣା କରିବି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ। ଏହି କଳ୍ପରେ ଚୌଦ୍ଦଟି ମନ୍ବନ୍ତର ଅଛି, ପୂର୍ବ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ—ସେମାନେ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ। ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏବଂ ସେଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଆୟୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ସେମାନେ ଏକ ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବା ଦୁଇଟି କମ୍ ଆୟୁ ରଖନ୍ତି; ଏଠାରେ ଚୌଦ୍ଦ ମନ୍ବନ୍ତର ଅଛି, ସେମାନେ ଏପରି ଅଟୁଟ୍ ଅଛନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ଆୟୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁଗର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯୁଗର ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ଆୟୁ କମିଯାଇଛି; କଳିଯୁଗରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଓ ତାଙ୍କର ଆୟୁ ଦେଖି, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଆୟୁ ଏଠାରେ ଏକ ଶତବର୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେବତା, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ଯକ୍ଷ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ରାକ୍ଷସମାନେ—ସେମାନେ କୃତଯୁଗରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉନ୍ନତିରେ ସମାନ ଥାନ୍ତି; ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟଦେବଯୋନିର ଉଚ୍ଚତା ଛଅନବେ ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ। ନଅ ଅଙ୍ଗୁଳ ମାପରେ ଏହି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଏମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ମାପ, ଯେଉଁମାନେ ବଡ଼ ଆକାର ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି। ଏବେ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ଯୁଗସନ୍ଧିର ଅଂଶରେ, ଦେବତା ଓ ଅସୁରଙ୍କ ମାପରେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହା କ୍ରମେ ସତ୍ତରି ଗୁଣି ସତ୍ତରି ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ। କୁହାଯାଏ ଯେ, କଳିଯୁଗରେ ପାଦ ଠାରୁ ମୁଣ୍ଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପ ଚଉନବେ ଅଙ୍ଗୁଳ। ହାତ ଗୁଡ଼ିକ ହାଠୁ ଗୁଡ଼ିକୁ ଆସିଥିବା ଏହି ଆକୃତି ଦେବତାମାନେ, ଗାଈ, ହାତୀ, ମହିଷ, ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଆଦର ଲାଭ କରେ। ଏହି ମାପ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଆକକୁଡ଼ ନାମକ ପଶୁର ଉଚ୍ଚତା ଛଅଠିଅଠି ଅଙ୍ଗୁଳ। ହାତୀମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚତା ଏକଶଅଠିଅଠି ଅଙ୍ଗୁଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେମାନେ ଏକ ହଜାର ବେଳେ ଚଉଉନଚାଳିଶି ଅଙ୍ଗୁଳ ଅଟେ। ଗଛମାନଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଉଚ୍ଚତା ଏକଶଅଂଖ୍ୟାଅଠିଅଠି ଅଙ୍ଗୁଳ ହୁଏ; ମନୁଷ୍ୟଦେହର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ତାଙ୍କର ବଂଶରେ ଦେଖାଯାଏ; ଦେବତାଙ୍କର ଦେହ ବିଶିଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ମନୁଷ୍ୟଦେହରେ ଏପରି କୌଶଳ ନାହିଁ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଦେବୀୟ କିମ୍ବା ମାନବୀୟ ଗୁଣ ଧାରୀମାନେ ଏଠାରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସମସ୍ତ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଗାଈ, ଛାଗ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ପକ୍ଷୀ, ମୃଗ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ।